DEHB Olan Çocuk Nasıl Davranır? Ne Zaman Uzman Görüşü Alınmalı?

DEHB olan çocuk tek bir davranışla anlaşılmaz. Dikkatsizlik, aşırı hareketlilik veya dürtüsellik yaşına göre belirginleşiyor, uzun süre devam ediyor ve ev, okul, arkadaşlık ya da aile yaşamını etkiliyorsa uzman değerlendirmesi düşünülebilir. Aile çocuğun davranışlarından kaygı duyuyorsa tanı için gereken süreyi doldurmayı beklemesi gerekmez.

“Çok hareketli ama bu yaşta normal olabilir mi?”

“Ödev dışında dikkat sorunu yok.”

“Okuldan sürekli şikâyet geliyor ama evde aynı şeyi görmüyoruz.”

“Altı ay daha beklememiz mi gerekiyor?”

Bu soruların hiçbirine yalnızca bir DEHB belirti listesiyle cevap verilemez.

Daha yararlı yaklaşım, davranışın ne kadar süredir devam ettiğine, hangi ortamlarda görüldüğüne ve çocuğun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğine bakmaktır.

DEHB'de Tek Davranış Değil, Davranışın Oluşturduğu Örüntü Önemlidir

Çocukların zaman zaman dikkati dağılabilir, sabırsız davranabilir veya hareketli olabilir.

CDC de çocukların belirli zamanlarda odaklanma ve davranışlarını düzenleme güçlüğü yaşamasının olağan olduğunu; DEHB'de ise belirtilerin devam ederek evde, okulda veya arkadaş ilişkilerinde sorun yaratabildiğini belirtiyor.

Bu nedenle:

“Çok hareketli, demek ki DEHB.”

veya:

“Eşyalarını unutuyor, kesin dikkat eksikliği var.”

gibi sonuçlar doğru değildir.

Asıl soru şudur:

Bu davranışlar çocuğun yaşamında kalıcı bir örüntü oluşturuyor mu?

Dikkatsizlik Günlük Yaşamı Etkilemeye Başladıysa

DEHB'de dikkatsizlik yalnızca “derste sıkılmak” anlamına gelmez.

Çocuk örneğin:

• yönergenin ortasında ne yapacağını unutuyor,
• göreve başlamakta sürekli zorlanıyor,
• eşyalarını sık kaybediyor,
• dikkat gerektiren işleri yarım bırakıyor,
• günlük sorumluluklarını organize etmekte belirgin zorlanıyor

olabilir.

Fakat burada yine işlevsellik belirleyicidir.

Bir çocuk ara sıra defterini unutabilir. Başka bir çocuk ise hemen her gün gerekli materyalini kaybettiği için dersleri takip edemiyor olabilir.

İki durum aynı değildir.

Önemli detay: “Unutuyor mu?” sorusundan çok, “Unutkanlık yüzünden hayatında ne aksıyor?” sorusu daha açıklayıcıdır.

Hareketlilik Yaşına Göre Belirgin ve İşlev Bozucuysa

Özellikle küçük çocukların hareketli olması tek başına DEHB anlamına gelmez.

Hareketliliğin değerlendirilmesinde çocuğun gelişim düzeyi ve bulunduğu ortam dikkate alınır.

Örneğin çocuk:

• oturması beklenen ortamlarda sürekli yerinden kalkıyor,
• sakin etkinlikleri sürdürmekte belirgin zorlanıyor,
• sürekli hareket halinde görünüyor,
• hareketliliği nedeniyle sınıf etkinliğini veya aile rutinlerini tamamlayamıyor

olabilir.

Buradaki kritik fark hareketli olmak ile hareketliliğin işlev bozmasıdır.

Enerjik bir çocuk, uygun ortamda hareket edip gerektiğinde etkinliğe dönebiliyor olabilir.

DEHB açısından değerlendirme ihtiyacı ise davranışın sürekliliği ve çocuğun günlük beklentileri karşılamasını ne ölçüde engellediğiyle daha çok ilişkilidir.

Dürtüsellik Güvenlik veya İlişkiler Açısından Sorun Yaratıyorsa

Bazı çocuklarda temel güçlük hareketlilikten çok dürtüsellik olabilir.

Çocuk:

• sırasını beklemekte zorlanabilir,
• sorunun tamamı söylenmeden cevap verebilir,
• başkalarının konuşmasını sık kesebilir,
• düşünmeden davranabilir,
• riskli davranışlara hızla yönelebilir.

Dürtüsellik:

• arkadaş ilişkilerinde sürekli çatışmaya,
• sınıf düzeninde belirgin soruna,
• yaralanma riskinin artmasına,
• aile içinde devamlı çatışmaya

yol açıyorsa profesyonel değerlendirme daha fazla önem kazanabilir.

Amaç çocuğu “söz dinlemeyen” veya “kontrolsüz” diye etiketlemek değil, davranışı düzenleme güçlüğünün nedenini anlamaktır.

Aynı Güçlük Ev ve Okul Gibi Farklı Ortamlarda Görülüyorsa

DEHB değerlendirmesinin önemli özelliklerinden biri belirtilerin birden fazla ortamda görülmesidir.

Güncel klinik kriterlerde belirtilerin ev, okul, sosyal ilişkiler veya diğer etkinliklerden en az ikisinde bulunması değerlendirilir.

Bu nedenle öğretmenin gözlemi önemlidir.

Örneğin:

Evde: Ödeve başlaması için sürekli yetişkin desteği gerekiyor.

Okulda: Çalışmaya başlamakta ve materyalini düzenlemekte de belirgin zorlanıyor.

Bu örtüşme uzman için değerli bilgi sağlar.

Ancak ev ve okulun farklı görüş bildirmesi de değerlendirmeyi gereksiz kılmaz.

Çocuk okulun yapılandırılmış rutini içinde daha iyi çalışıyor olabilir veya tam tersine kalabalık sınıf ortamında daha fazla zorlanabilir.

Bu durumda soru:

“Kim haklı?” değil, “Hangi ortam koşulları çocuğun davranışını değiştiriyor?”

olmalıdır.

Davranışlar Uzun Süredir Devam Ediyorsa

DEHB tanı kriterlerinde belirtilerin en az altı ay boyunca sürmesi değerlendirilir. Ayrıca belirtilerin çocuğun gelişim düzeyine uygun olmaması gerekir.

Fakat bu bilgi sık yanlış yorumlanır.

“Altı Ay Beklemek” Gerekir mi?

Hayır.

Altı ay, tanısal değerlendirmede belirtilerin geçici değil kalıcı bir örüntü olup olmadığını anlamaya yarayan kriterlerden biridir.

Bu:

“Altı ay dolmadan doktora gitmeyin.”

anlamına gelmez.

CDC, aile çocuğun DEHB olabileceğini düşünüyorsa ilk adım olarak sağlık profesyoneliyle görüşmesini öneriyor.

Örneğin:

• okul yaşamı belirgin biçimde bozuluyorsa,
• ciddi aile çatışmaları oluşuyorsa,
• davranış çocuğun güvenliğini etkiliyorsa,
• çocuk belirgin akademik veya sosyal kayıp yaşıyorsa

“tanı kriteri süresi dolsun” diye profesyonel görüşü ertelemek gerekmez.

Okul Başarısı İyi Olsa Bile Değerlendirme Gerekebilir mi?

Evet, bazı durumlarda gerekebilir.

Akademik notlar çocuğun işlevselliğinin yalnızca bir bölümünü gösterir.

Bir çocuk iyi not alabilmek için:

• ödevlere yaşıtlarından çok daha uzun süre harcıyor,
• sürekli ebeveyn desteğine ihtiyaç duyuyor,
• eşyalarını yönetemiyor,
• yoğun stres yaşıyor,
• arkadaş ilişkilerinde dürtüsellik nedeniyle sorun yaşıyor

olabilir.

Dolayısıyla:

“Notları iyi, DEHB olamaz.”

çıkarımı tek başına yeterli değildir.

Değerlendirmede sosyal, ailevi ve okul işlevselliğinin bütünü önem taşır.

Hiperaktif Görünmeyen Çocukta DEHB Olabilir mi?

Evet.

DEHB yalnızca hiperaktiviteden oluşmaz.

Güncel CDC sınıflamasında:

• ağırlıklı dikkatsiz görünüm,
• ağırlıklı hiperaktif-dürtüsel görünüm,
• birleşik görünüm

bulunur.

Dolayısıyla sessiz bir çocuk da:

• sık hayallere dalıyor,
• yönergeleri kaçırıyor,
• başladığı işi tamamlayamıyor,
• günlük ayrıntıları unutuyor,
• organizasyonda belirgin zorlanıyor

olabilir.

Bu nedenle “yerinde oturuyor, DEHB olamaz” yaklaşımı doğru değildir.

Uyku, Kaygı veya Öğrenme Güçlüğü de Dikkate Alınmalı mı?

Evet.

DEHB'yi tek başına gösteren bir belirti yoktur.

Uyku sorunları, kaygı, depresyon ve bazı öğrenme güçlükleri DEHB'ye benzeyen belirtiler oluşturabilir. Klinik değerlendirmede gerektiğinde öğrenme ve dil bozuklukları, otizm spektrum bozukluğu, tikler ve uyku sorunları gibi eşlik eden durumlar da ele alınabilir.

Bu yüzden bir çocuk:

“Ders çalışmıyor.”

diye değerlendirilirken yalnızca dikkat süresine bakmak yeterli olmayabilir.

Örneğin çocuk akademik olarak zorlandığı bir görevi sürdüremiyor olabilir.

Başka bir çocuk yetersiz uyuduğu için gündüz huzursuz ve dikkatsiz görünebilir.

Saha notu: Değerlendirmenin amacı DEHB'yi “kanıtlamak” değil, çocuğun yaşadığı güçlüğü en iyi neyin açıkladığını anlamaktır.

Dikkat Testi Yaptırmadan Çocuk Psikiyatrisine Gidilebilir mi?

Evet.

Önceden bir dikkat testi yaptırmak zorunlu değildir.

CDC, DEHB tanısının birkaç aşamalı olduğunu ve tek bir testin DEHB'yi tanılayamadığını açıkça belirtiyor. Değerlendirmede aile, okul ve bakım verenlerden bilgi alınabilir; fiziksel ve gelişimsel başka nedenler gerektiğinde gözden geçirilebilir.

Dikkat testleri veya ölçekler bazı çocuklarda ek bilgi sağlayabilir.

Ancak:

test sonucu = DEHB tanısı

değildir.

Hangi değerlendirme araçlarına ihtiyaç olduğuna çocuğun başvuru nedeni doğrultusunda karar verilmesi daha uygundur.

Ebeveyn İçin 5 Soruluk Karar Tablosu

Karar alanı	Kendinize sorabileceğiniz soru
Süre	Davranış birkaç günlük mü, uzun süredir devam eden bir örüntü mü?
Gelişim düzeyi	Yaşıtlarına kıyasla belirgin bir farklılık var mı?
Ortam	Yalnızca bir yerde mi, ev ve okul gibi farklı ortamlarda da mı görülüyor?
İşlevsellik	Dersleri, arkadaşlıkları, günlük görevleri veya aile yaşamı etkileniyor mu?
Alternatif açıklama	Uyku, kaygı, öğrenme veya başka bir gelişimsel durum belirtileri açıklayabilir mi?

Bu tablo evde DEHB tanısı koymak için değildir.

Ama hangi durumda “biraz gözlemleyelim” ile “değerlendirme alalım” arasındaki farkı düşünmeye yardımcı olabilir.

Hangi Durumlarda Uzman Görüşünü Geciktirmemek Daha Uygun Olabilir?

Özellikle şu örüntüler varsa değerlendirme düşünülebilir:

• dikkat, hareketlilik veya dürtüsellik sorunları uzun süredir devam ediyorsa,
• farklı ortamlarda benzer sorunlar görülüyorsa,
• okul performansı veya görev tamamlama belirgin etkileniyorsa,
• çocuk arkadaş ilişkilerinde sürekli sorun yaşıyorsa,
• aile yaşamı her gün aynı çatışmalar etrafında dönüyorsa,
• dürtüsel davranışlar güvenlik riski yaratıyorsa,
• uyku, kaygı, öğrenme veya başka davranışsal güçlükler de eşlik ediyorsa.

Türkiye'deki çocuk ve ergen ruh sağlığı birimleri de DEHB'yi çocuk ve ergen psikiyatrisi kapsamında değerlendirilen sorunlar arasında sayıyor.

DEHB'nin genel değerlendirme ve tedavi çerçevesi hakkında daha ayrıntılı bilgi için DEHB değerlendirmesi ve tedavi süreci sayfası incelenebilir.

İlk Görüşme Öncesinde Neleri Not Etmek Yararlı Olabilir?

Ailelerin evde çocuğu tekrar tekrar test etmeye çalışması gerekmez.

Bunun yerine şu bilgileri hazırlamak daha kullanışlı olabilir:

• davranışların ne zaman fark edildiği,
• evde hangi görevlerin en zor olduğu,
• öğretmenin gözlemleri,
• ödev süresinin nasıl geçtiği,
• eşyalarını ne ölçüde takip edebildiği,
• arkadaş ilişkilerinin nasıl olduğu,
• uyku düzeni,
• belirli derslerde özel güçlük bulunup bulunmadığı,
• daha önce yapılan değerlendirmeler,
• çocuğun güçlü olduğu ve daha rahat odaklandığı alanlar.

Değerlendirmenin amacı yalnızca çocuğun yapamadıklarını listelemek değil, hangi koşullarda daha iyi işlev gösterdiğini de anlamaktır.

Sık Sorulan Sorular

DEHB olan çocuk nasıl davranır?

Tek bir davranış biçimi yoktur. Bazı çocuklarda dikkatsizlik, bazılarında hiperaktivite ve dürtüsellik, bazılarında ise her iki alan birlikte ön planda olabilir. Süreklilik, farklı ortamlar ve işlevsellik tanısal değerlendirmede önemlidir.

Çok hareketli her çocukta DEHB var mıdır?

Hayır. Çocukların zaman zaman hareketli olması olağandır. DEHB açısından davranışın gelişim düzeyine göre belirginliği, sürekliliği ve günlük yaşama etkisi değerlendirilir.

DEHB için altı ay beklemek gerekir mi?

Uzman görüşü almak için hayır. Altı ay belirtilerin tanısal olarak kalıcı bir örüntü oluşturup oluşturmadığını değerlendiren kriterlerden biridir. Aile kaygılıysa daha erken profesyonel görüş alınabilir.

Evde davranış sorunları var ama okulda yok. Yine de değerlendirme gerekir mi?

Tek bir ortamda sorun görülmesi otomatik olarak DEHB anlamına gelmez. Ancak neden ortamlar arasında fark olduğunu anlamak değerli olabilir. Özellikle güçlük günlük yaşamı belirgin etkiliyorsa profesyonel görüş düşünülebilir.

Hiperaktif olmayan çocukta DEHB olabilir mi?

Evet. DEHB'nin dikkatsizliğin ön planda olduğu görünümü de vardır. Bu çocuklar daha sessiz olabilir; ancak görev tamamlama, organizasyon ve dikkat sürdürmede zorlanabilir.

Dikkat testi DEHB tanısı koyar mı?

Hayır. DEHB'yi tek başına tanılayan veya dışlayan bir test yoktur. Test ve ölçekler gerektiğinde kapsamlı değerlendirmenin yardımcı parçalarından biri olabilir.

Ne zaman çocuk psikiyatrisine başvurulabilir?

Dikkat, hareketlilik veya dürtüsellik sorunları uzun sürüyor, birden fazla ortamda görülüyor veya okul, aile, arkadaşlık ve güvenliği belirgin etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülebilir.

Takvimden Çok Çocuğun İşlevselliğine Bakın

Ebeveynlerin önemli sorularından biri:

“Biraz daha bekleyelim mi?”

olabilir.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği önemlidir. Ancak uzman görüşü almak için belirli bir tarihin gelmesini beklemek gerekmez.

Daha kullanışlı sorular şunlardır:

Bu davranışlar kalıcı hale geliyor mu?

Birden fazla ortamda görülüyor mu?

Çocuğun okulunu, arkadaşlıklarını veya aile yaşamını ne kadar etkiliyor?

Güvenlik açısından sorun yaratıyor mu?

Bu soruların yanıtları belirgin bir güçlüğe işaret ediyorsa değerlendirme almak, yalnızca semptom listesini takip etmekten daha yararlı olabilir.

Çocuğunuzdaki dikkat, hareketlilik veya dürtüsellik güçlükleri günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa Uzm. Dr. Rukiye Çolak Sivri ile Ankara/Çukurambar'da çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi için randevu talep edebilirsiniz.

Kaynaklar

• Centers for Disease Control and Prevention — Symptoms of ADHD, 2026
• Centers for Disease Control and Prevention — Diagnosing ADHD, 2026
• Centers for Disease Control and Prevention — Clinical Care of ADHD in Children, 2026
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları kaynakları