Ados Testi ve Çocuk Psikiyatrisi Değerlendirmesi

ADOS testi, otizm tanısını tek başına koyan bir yöntem değildir. Güncel ADOS-2 uygulaması; sosyal iletişim, karşılıklı etkileşim, oyun ve bazı tekrarlayıcı davranışları yapılandırılmış biçimde gözlemlemeye yardımcı olur. Çocuk psikiyatrisi değerlendirmesinde elde edilen bulgular; gelişim öyküsü, aile ve okul gözlemleri, günlük işlevsellik ve klinik değerlendirmeyle birlikte yorumlanır.

ADOS Testi Çocuk Psikiyatrisi Değerlendirmesinde Ne İşe Yarar?

Aileler otizm değerlendirmesi araştırırken ADOS veya ADOS-2 adıyla sık karşılaşabilir. Bu durum bazen testin tek başına “otizm var mı, yok mu?” sorusuna cevap verdiği düşüncesine yol açabilir.

Oysa ADOS-2'nin temel işlevi, belirli sosyal iletişim ve davranış özelliklerinin standartlaştırılmış bir ortamda gözlemlenmesine yardımcı olmaktır.

Uygulama sırasında kişinin yaşına ve iletişim düzeyine uygun etkinlikler aracılığıyla örneğin:

• sosyal iletişim başlatma,

• karşılıklı etkileşime cevap verme,

• jest ve mimik kullanımı,

• konuşmanın sosyal kullanımı,

• oyun veya hayal gücü,

• ortak dikkat,

• sınırlı veya tekrarlayıcı davranış özellikleri

gözlemlenebilir.

Bu bilgiler çocuk psikiyatrisi değerlendirmesine önemli bir veri ekleyebilir. Ancak çocuğun bütün gelişimi yalnızca değerlendirme odasındaki bu gözleme indirgenmez.

ADOS-2 Öncesinde Neden Gelişim Öyküsü Alınır?

Otizm nörogelişimsel bir durum olduğu için yalnızca çocuğun bugün nasıl davrandığı değil, gelişiminin zaman içinde nasıl ilerlediği de önemlidir.

Bu nedenle aileden şu alanlarla ilgili bilgi alınabilir:

• ilk sosyal tepkiler,

• dil ve iletişim gelişimi,

• işaret ve jest kullanımı,

• oyun ve taklit becerileri,

• akran ilişkileri,

• günlük rutinler,

• duyusal özellikler,

• daha önce kazanılmış becerilerde kayıp olup olmadığı.

Örneğin klinik görüşmede sosyal iletişimi rahat görünen bir çocuğun küçük yaşlardan itibaren akranlarla karşılıklı ilişki kurmakta belirgin zorlandığı aile tarafından anlatılabilir.

Tersi de mümkündür. Yeni ortama alışmakta zorlanan bir çocuk görüşme sırasında olduğundan daha çekingen görünebilir.

Bu nedenle gelişim öyküsü ile yapılandırılmış gözlem birbirinin alternatifi değil, değerlendirmeyi tamamlayan farklı bilgi kaynaklarıdır.

ADOS-2 Sırasında Hangi Alanlar Gözlemlenir?

ADOS-2 bir okul sınavı değildir. Çocuktan mümkün olduğunca çok doğru cevap vermesi veya belirli soruları ezberlemesi beklenmez.

Amaç, yapılandırılmış etkinlikler ve sosyal fırsatlar sırasında kişinin doğal iletişim ve etkileşim özelliklerini gözlemleyebilmektir.

Çocuğun yaşına ve kullanılan modüle göre değerlendirmede:

• iletişimi nasıl başlattığı,

• karşısındaki kişiye nasıl cevap verdiği,

• ilgisini nasıl paylaştığı,

• jest, mimik ve bakışlarını iletişimde nasıl kullandığı,

• karşılıklı konuşmayı nasıl sürdürdüğü,

• oyun veya hayali etkinliklere nasıl katıldığı,

• belirli tekrarlayıcı davranış veya ilgi özelliklerinin gözlenip gözlenmediği

ele alınabilir.

Bu nedenle ailelerin çocuğa önceden cevap öğretmesi veya “testte başarılı olmalısın” şeklinde baskı oluşturması gerekmez.

Her Çocuğa Aynı ADOS-2 Uygulaması mı Yapılır?

Hayır. ADOS-2 tek bir standart soru listesinin herkese aynı şekilde uygulandığı bir değerlendirme değildir.

Toddler Module ile Module 1, 2, 3 ve 4 olmak üzere farklı modüller bulunur. Hangi modülün kullanılacağı değerlendirmeye alınan kişinin özellikle ifade edici dil düzeyi ve yaşı dikkate alınarak belirlenir.

Bu nedenle konuşması çok sınırlı küçük bir çocuk ile akıcı konuşan okul çağındaki bir çocuk veya ergen aynı etkinliklerle değerlendirilmez.

Ailelerin başka bir çocuğun ADOS-2 süreciyle kendi çocuklarının uygulamasını birebir karşılaştırması bu nedenle yanıltıcı olabilir.

ADOS-2 Sonucu Neden Tek Başına Otizm Tanısı Değildir?

Otizm tanısal değerlendirmesi yalnızca bir puana dayanmaz.

ADOS-2 sonucunun yanında çocuğun:

• erken gelişim özellikleri,

• günlük sosyal iletişimi,

• evdeki davranışları,

• kreş veya okul ortamındaki işlevselliği,

• akran ilişkileri,

• dil ve bilişsel gelişimi,

• olası diğer gelişimsel veya psikiyatrik güçlükleri

değerlendirilebilir.

Aynı zamanda sosyal iletişim güçlüğüne benzeyen belirtilerin başka açıklamalarının bulunup bulunmadığı da düşünülür.

Dil gelişimindeki güçlükler, dikkat sorunları, kaygı, işitmeyle ilgili durumlar veya başka nörogelişimsel özellikler değerlendirme sırasında farklı biçimlerde gündeme gelebilir.

Bu nedenle ADOS-2 sonucunun belirli bir eşiğin üzerinde veya altında olması, klinik bağlamdan bağımsız biçimde yorumlanmamalıdır.

Aile, Kreş ve Okul Bilgileri Neden Değerlendirmenin Parçasıdır?

Çocuk farklı ortamlarda farklı özellikler gösterebilir.

Evde aile üyeleriyle rahat iletişim kuran bir çocuk, akran grubunda karşılıklı oyunu sürdürmekte zorlanabilir. Başka bir çocuk ise klinik ortamında çekingen görünürken okulda sosyal iletişimi daha rahat sürdürebilir.

Bu nedenle aile ve eğitim ortamından alınan bilgiler, test sonucunun “doğru olup olmadığını kontrol etmek” için değil; çocuğun davranışlarının gerçek yaşamda nasıl göründüğünü anlamak için önemlidir.

Kreş veya okul çağındaki çocuklarda şu alanlar yararlı bilgi sağlayabilir:

• akranlarla ilişki,

• grup etkinliklerine katılım,

• sosyal iletişim,

• esneklik ve değişikliklere uyum,

• yönerge takibi,

• günlük işlevsellik.

Farklı kaynaklardan gelen bilgilerin tamamen aynı olması gerekmez. Aradaki farklar da çocuğun hangi ortam ve koşullarda daha fazla zorlandığını gösterebilir.

ADOS-2 Sonrasında Ek Değerlendirme Gerekebilir mi?

Evet. ADOS-2 çocuğun tüm gelişim alanlarını ölçen kapsamlı bir test değildir.

Başvuru nedenine ve elde edilen bulgulara göre başka alanların ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.

Bunlar arasında:

• dil ve konuşma,

• bilişsel gelişim,

• günlük yaşam ve uyumsal beceriler,

• öğrenme,

• dikkat,

• motor gelişim,

• işitme,

• duyusal özellikler,

• duygusal ve davranışsal durum

yer alabilir.

Hangi değerlendirmelerin gerekli olduğu her çocuk için aynı değildir.

Amaç mümkün olan en fazla testi uygulamak değil, klinik olarak cevaplanması gereken sorulara uygun bilgi toplamaktır.

ADOS-2 Çocuğun Tüm Gelişim Profilini Gösterir mi?

Hayır.

ADOS-2 sonucundan çocuğun zekâ düzeyi, akademik kapasitesi, dil gelişiminin bütün ayrıntıları veya günlük yaşamda ihtiyaç duyacağı desteğin tamamı çıkarılamaz.

Benzer şekilde tek bir ADOS-2 skorunu “otizmin derecesi” gibi yorumlamak da çocuğun gerçek yaşam ihtiyaçlarını tam olarak açıklamayabilir.

Kapsamlı değerlendirmede yalnızca zorlanılan alanların değil, çocuğun güçlü yönlerinin de belirlenmesi önemlidir.

Örneğin çocuk sosyal karşılıklılıkta zorlanırken görsel problem çözme, kelime bilgisi veya belirli günlük yaşam becerilerinde güçlü olabilir.

Destek planının amacı da yalnızca bir tanıya göre değil, çocuğun bireysel gelişim profiline göre şekillenmelidir.

Sonuç Görüşmesinde Aile Hangi Soruların Cevabını Bilmelidir?

Aile için değerlendirme sonunda yalnızca “skor kaç?” sorusunun cevabını öğrenmek yeterli değildir.

Şu noktaların açıklığa kavuşması daha yararlı olabilir:

• ADOS-2 sırasında hangi özellikler gözlendi?

• Bu gözlemler gelişim öyküsüyle uyumlu mu?

• Ev, kreş veya okuldan gelen bilgiler nasıl değerlendirildi?

• Otizm dışında ele alınması gereken başka olasılıklar var mı?

• Ek gelişimsel veya tıbbi değerlendirme gerekiyor mu?

• Çocuğun güçlü olduğu alanlar neler?

• Hangi alanlarda destek ihtiyacı görülüyor?

• Takip gerekiyorsa neyin izleneceği planlandı mı?

Çocuk psikiyatrisi değerlendirmesinde ADOS-2, önemli bilgi sağlayabilen araçlardan biridir; ancak değerlendirme sürecinin tamamı değildir. En anlamlı sonuç, yapılandırılmış gözlem ile çocuğun gelişim öyküsü, gerçek yaşam işlevselliği ve diğer klinik bilgilerin birlikte ele alınmasıyla elde edilir.