Otizmde Sosyal Gülümseme: Uzman Görüşmesi Öncesi Bilinmesi Gerekenler

Sosyal gülümseme, bebeğin başka bir kişinin yüzüne, sesine veya gülümsemesine sosyal bir karşılık olarak gülümsemesidir. Otizm değerlendirmesinde sosyal gülümsemenin varlığı kadar karşılıklı etkileşim içinde nasıl kullanıldığı da önemlidir. Çocuğun az gülümsemesi tek başına otizm belirtisi olarak yorumlanamaz. Sosyal iletişim gelişimi, yaşına uygun diğer davranışlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Sosyal Gülümseme Nedir, Ne Zaman Başlar?

Sosyal gülümseme, bebeğin çevresindeki insanlarla ilişki kurmaya başladığını gösteren erken sosyal iletişim davranışlarından biridir. Yalnızca yüz kaslarının hareketi değil, başka bir kişinin varlığına veya etkileşim girişimine verilen sosyal bir karşılıktır.

Bebekler ilk aylarda yüzlere ilgi göstermeye ve kendileriyle konuşan kişilere tepki vermeye başlar. Yaklaşık iki aylıkken kendisine konuşulduğunda veya gülümsendiğinde gülümsemek, birçok bebekte gözlenen gelişimsel beceriler arasındadır. Dördüncü ay civarında ise bebeğin karşısındaki kişinin dikkatini çekmek amacıyla kendiliğinden gülümsemesi beklenen sosyal davranışlardan biridir.

Bu gelişim basamakları bütün bebeklerin aynı gün veya haftada aynı davranışı göstereceği anlamına gelmez. Gelişim bireysel farklılıklar gösterebilir. Bununla birlikte, sosyal etkileşim becerilerinin gelişiminde belirgin bir farklılık gözleniyorsa bunu çocuk hekimiyle paylaşmak önemlidir.

Sosyal gülümsemenin değerlendirilmesinde yalnızca bebeğin ne kadar sık güldüğüne bakılmaz. Gülümsemenin kime yöneltildiği, karşılıklı etkileşim sırasında ortaya çıkıp çıkmadığı ve diğer sosyal tepkilerle nasıl birlikte görüldüğü de dikkate alınır.

Otizmde Sosyal Gülümseme Nasıl Değerlendirilir?

Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişim ve karşılıklı etkileşim özelliklerinin yanı sıra sınırlı veya tekrarlayıcı davranış ve ilgi örüntüleriyle ilişkili nörogelişimsel bir durumdur.

Otizmde bazı çocuklarda sosyal gülümseme daha seyrek görülebilir veya karşılıklı sosyal etkileşim içinde beklenenden farklı kullanılabilir. Ancak bu durum her otizmli çocuk için aynı şekilde geçerli değildir.

Bazı çocuklar yakınlarına gülümseyebilir, göz teması kurabilir ve fiziksel yakınlıktan hoşlanabilir. Bu davranışların bulunması tek başına otizm olasılığını dışlamaz.

Benzer şekilde, bir çocuğun yabancı bir ortamda az gülümsemesi veya tanımadığı kişilerle hemen etkileşime girmemesi de otizm olduğu anlamına gelmez. Çocuğun mizacı, bulunduğu ortama alışması ve o andaki duygusal durumu davranışlarını etkileyebilir.

Sosyal gülümsemenin anlamını değerlendirebilmek için sosyal iletişimin başka yönlerine de bakılması gerekir.

Örneğin çocuk sevdiği bir oyuncağı gördüğünde yalnızca oyuncağa mı yöneliyor, yoksa sevincini paylaşmak amacıyla ebeveynine de bakıyor mu? Birlikte oynanan bir oyunda karşısındaki kişinin tepkisini takip ediyor mu? Başkasının dikkatini çekmek veya keyif aldığı bir durumu paylaşmak için yüz ifadesi, bakış ya da ses kullanıyor mu?

Bu tür davranışlar sosyal karşılıklılık ve ortak dikkat becerileri hakkında bilgi sağlayabilir.

Çocuklarda otizm belirtileri hakkında daha kapsamlı bilgiye ilgili sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

2, 3 ve 4 Yaşta Hangi Sosyal Davranışlar Gözlemlenebilir?

Sosyal gülümseme bebekliğin ilk aylarında gelişmeye başlayan bir beceridir. Çocuk büyüdükçe bu beceri, karşılıklı oyun, ortak dikkat, yüz ifadelerini anlama ve başkalarıyla keyif paylaşma gibi daha karmaşık sosyal davranışların bir parçası hâline gelir.

Bu nedenle iki, üç ve dört yaşındaki çocuklarda yalnızca gülümsemenin bulunup bulunmadığına odaklanmak yeterli değildir.

Yaş dönemi	Gözlemlenebilecek sosyal davranışlar
2 yaş	Yeni bir durumda ebeveyninin yüzüne bakarak tepkisini anlamaya çalışma, birlikte oyun ve ilgi paylaşımı
3 yaş	Diğer çocukları fark etme, onların oyunlarına katılma, karşılıklı konuşma ve birlikte eğlenme
4 yaş	Hayali oyun kurma, farklı rollere girme, başkalarıyla karşılıklı etkileşimi sürdürme

Bunlar gelişimin bütün yönlerini kapsayan bir kontrol listesi değildir. Her çocuğun iletişim biçimi, gelişim özellikleri ve sosyal ortamlara verdiği tepkiler farklı olabilir.

İki yaşındaki bir çocukta gülümsemeyle birlikte bakış, işaret etme ve ortak ilgi paylaşımı gibi davranışlar önem taşırken, üç yaşındaki bir çocukta akranlarla oyuna katılım daha belirgin bir gözlem alanı hâline gelebilir.

Dört yaş civarında ise hayali oyunlar ve karşılıklı sosyal etkileşim daha karmaşık bir yapı kazanır.

Çocuğun bu alanlardan birinde zorlanması tek başına otizm tanısı anlamına gelmez. Ancak sosyal iletişimle ilgili birden fazla alanda belirgin güçlük bulunması veya gelişimsel becerilerde kayıp görülmesi uzman değerlendirmesini gerektirebilir.

Uzman Görüşmesi Öncesinde Aileler Neleri Not Alabilir?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi görüşmesi öncesinde ailelerin günlük yaşamdan somut gözlemler hazırlaması, çocuğun sosyal iletişim özelliklerinin anlaşılmasına yardımcı olabilir.

Bu notların amacı çocuğu sürekli kontrol etmek veya davranışlarını belirli bir kalıba uydurmak değildir. Doğal oyun ve iletişim anlarında fark edilen durumların kaydedilmesi yeterlidir.

Aşağıdaki alanlar gözlem için kullanılabilir:

Gözlem alanı	Ailenin not alabileceği durum
Karşılıklı gülümseme	Tanıdığı biri gülümsediğinde nasıl karşılık veriyor?
Sosyal ilgi	Keyif aldığı bir durumda sevincini başka biriyle paylaşmaya çalışıyor mu?
Bakış ve yüz ifadeleri	Etkileşim sırasında karşısındaki kişinin yüzüne ve tepkilerine yöneliyor mu?
Ortak dikkat	İlginç bulduğu bir nesneyi göstermek veya ilgisini paylaşmak istiyor mu?
İsme tepki	Adıyla seslenildiğinde farklı ortamlarda nasıl tepki veriyor?
Karşılıklı oyun	Birlikte oynanan oyunlarda karşılıklı etkileşimi sürdürebiliyor mu?
Gelişimsel değişim	Daha önce yaptığı ancak artık daha az yaptığı veya yapmadığı davranışlar var mı?

Örneğin bir çocuk sevdiği oyuncağıyla oynarken gülümseyebilir; ancak bu gülümsemeyi ebeveynine yöneltip yöneltmediği, onun tepkisini takip edip etmediği veya oyun keyfini paylaşmaya çalışıp çalışmadığı ayrı gözlem alanlarıdır.

Aileler yalnızca zorlandıkları durumları değil, çocuğun sosyal iletişim kurmakta rahat olduğu anları da not edebilir.

Gözlem sırasında davranışın nerede gerçekleştiği, kimlerin bulunduğu ve çocuğun nasıl tepki verdiği kısaca yazılabilir. Çocuk tekrar tekrar gülümsemeye veya göz teması kurmaya zorlanmamalıdır.

Görüşmede bu notlar paylaşılırken kesin yargılar yerine yaşanan durumların anlatılması daha yararlıdır.

Örneğin “Çocuğum göz teması kurmuyor” demek yerine “Birlikte oyun oynarken bazen yüzüme bakıyor, ancak heyecanlandığında sevincini benimle paylaşmak için dönüp bakıp bakmadığından emin değilim” şeklinde somut bir açıklama yapılabilir.

Sosyal İletişimle İlgili Ne Zaman Uzman Görüşmesi Planlanmalı?

Sosyal iletişim gelişimiyle ilgili bir kaygı oluştuğunda çocuğun bütün belirtileri göstermesini veya belirli bir yaşa ulaşmasını beklemek gerekli değildir.

Özellikle sosyal karşılıklılığın sınırlı olması, isme tepki vermede belirgin güçlük, ortak dikkat davranışlarının beklenenden az görülmesi veya karşılıklı oyun becerilerinde zorlanma gibi durumlar uzmanla paylaşılabilir.

Önceden kazanılmış sözcüklerin, sosyal iletişim davranışlarının veya başka gelişimsel becerilerin kaybedilmesi ise geciktirilmeden değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

Çocuklarda gelişimsel izlem, yalnızca otizm şüphesi bulunduğunda değil, rutin çocuk sağlığı kontrollerinde de önem taşır. Gerektiğinde gelişimsel tarama ve ayrıntılı değerlendirme yapılabilir.

Aileler, sosyal gülümseme veya başka bir gelişimsel beceriyle ilgili endişelerini öncelikle çocuk hekimine ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına iletebilir.

Önemli olan tek bir davranış üzerinden sonuca ulaşmaya çalışmak değil, çocuğun gelişimini bütüncül biçimde değerlendirmektir.

Klinik Değerlendirmede Sosyal Gülümseme Nasıl Ele Alınır?

Otizm açısından klinik değerlendirme yapılırken sosyal gülümseme tek başına ele alınmaz. Çocuğun gelişim öyküsü, iletişim becerileri, sosyal karşılıklılığı, oyun davranışları ve diğer gelişimsel özellikleri birlikte incelenir.

Uzman görüşmesinde ebeveynlere çocuğun erken bebeklik dönemindeki sosyal tepkileri, ilk iletişim girişimleri, sözcük gelişimi ve başkalarıyla etkileşim biçimi hakkında sorular yöneltilebilir.

Çocuğun yaşına, dil gelişimine ve değerlendirme ihtiyacına bağlı olarak yapılandırılmış gözlem araçlarından da yararlanılabilir.

ADOS-2 otizm testi, sosyal iletişim, karşılıklı etkileşim, oyun ve davranış özellikleri hakkında bilgi sağlayabilen değerlendirme araçlarından biridir.

Bununla birlikte ADOS-2 tek başına otizm tanısı koyan bir test değildir. Elde edilen bulgular gelişim öyküsü, klinik gözlem ve diğer değerlendirme bilgileriyle birlikte yorumlanır.

Görüşmenin temel amacı yalnızca belirli bir davranışın varlığını ya da yokluğunu saptamak değil, çocuğun gelişimsel özelliklerini ve varsa destek gerektiren alanlarını anlamaktır.

Sık Sorulan Sorular

Sosyal gülümsemesi olan bir çocukta otizm olabilir mi?

Evet. Bir çocuğun gülümsemesi, yakınlarıyla sevgi paylaşması veya zaman zaman göz teması kurması otizm olasılığını tek başına dışlamaz. Değerlendirmede sosyal iletişimin farklı yönleri ve çocuğun genel gelişim özellikleri birlikte ele alınır.

Prematüre bebeklerde sosyal gülümseme nasıl değerlendirilir?

Prematüre doğan bebeklerin gelişimsel basamakları değerlendirilirken uygun dönemde düzeltilmiş yaş dikkate alınabilir. Sosyal gülümseme gibi erken becerilerin zamanlaması, bebeğin doğum haftası ve gelişim öyküsüyle birlikte çocuk hekimi tarafından değerlendirilmelidir.

Uzman görüşmesine eski fotoğraf veya videolar getirilebilir mi?

Evet. Çocuğun doğal oyun ve etkileşim anlarını gösteren mevcut kısa videolar, bazı gelişimsel davranışları açıklamaya yardımcı olabilir. Ancak yeni görüntüler elde etmek için çocuğu belirli davranışları göstermeye zorlamak gerekmez. Video kayıtları klinik değerlendirmenin yerini tutmaz.

Çocuğunuzun Sosyal İletişim Gelişimini Birlikte Değerlendirelim

Çocuğunuzun sosyal gülümsemesi, karşılıklı etkileşimi veya iletişim gelişimiyle ilgili sorularınız varsa, gözlemlerinizi uzman görüşmesinde paylaşabilirsiniz.

Uzm. Dr. Rukiye Çolak Sivri, Ankara Çukurambar'daki muayenehanesinde çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında değerlendirme ve takip hizmeti sunmaktadır.

Çocuğunuzun gelişimsel özellikleri hakkında görüşme planlamak için Ankara'da otizm değerlendirmesi sayfamızı inceleyebilir veya iletişime geçebilirsiniz.