Çocuk Ruh Sağlığı Değerlendirmesi: Uzman Görüşmesi Öncesi Bilinmesi Gerekenler

Çocuk ruh sağlığı değerlendirmesi öncesinde ailelerin uzun bir dosya hazırlaması gerekmez. Başvuru nedenini, belirtilerin ne zaman başladığını, günlük yaşamdan somut örnekleri, gelişim sürecini, okul gözlemlerini ve varsa önceki değerlendirmeleri not etmek yararlı olabilir. İlk görüşmenin içeriği ise çocuğun yaşına, gelişimine ve başvuru nedenine göre değişebilir.

Çocuk ruh sağlığı değerlendirmesinin amacı nedir?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi görüşmesinin amacı yalnızca bir tanının bulunup bulunmadığını belirlemek değildir.

Değerlendirmede çocuğun yaşadığı güçlüğün nasıl ortaya çıktığı, ne zamandır devam ettiği, hangi ortamlarda görüldüğü ve günlük yaşamını nasıl etkilediği anlaşılmaya çalışılır.

Bu nedenle yalnızca “Hangi belirti var?” sorusuna odaklanılmaz.

Çocuğun;

• gelişim özellikleri,

• aile yaşamı,

• okul süreci,

• arkadaşlık ilişkileri,

• duygusal durumu,

• davranışları,

• uyku ve günlük alışkanlıkları

başvuru nedenine göre değerlendirmeye dahil olabilir.

Aynı davranış farklı yaşlarda veya farklı koşullarda farklı anlamlar taşıyabileceği için değerlendirme çocuğun gelişim dönemi içinde ele alınır.

Randevu öncesinde başvuru nedeni nasıl hazırlanabilir?

İlk görüşmeye hazırlanırken ailelerin her ayrıntıyı hatırlamaya çalışması gerekmeyebilir. En yararlı başlangıç, temel kaygıyı kısa ve somut biçimde tanımlamaktır.

Örneğin:

“Çok kaygılı.”

demek yerine:

“Yaklaşık iki aydır pazar akşamları okula gitmek istemediğini söylüyor ve pazartesi sabahları karın ağrısından yakınıyor.”

gibi bir örnek daha fazla bilgi verir.

Benzer şekilde:

“Dikkati çok kötü.”

yerine:

“Ödev sırasında yaklaşık 10 dakika sonra masadan kalkıyor ve tamamlamak için birkaç kez yeniden yönlendirme gerekiyor.”

şeklinde bir gözlem davranışın bağlamını daha iyi anlatır.

Aileler şu soruların yanıtını önceden düşünebilir:

• Kaygı ilk ne zaman başladı?

• İlk fark edilen değişiklik neydi?

• Ne kadar sık ortaya çıkıyor?

• Hangi durumlarda artıyor?

• Hangi durumlarda azalıyor?

• Ev ve okulda aynı şekilde görülüyor mu?

• Çocuğun günlük yaşamını nasıl etkiliyor?

Amaç çocuğa evde tanı koymak değil, görüşmenin başlangıcında yaşanan güçlüğü mümkün olduğunca açık tarif etmektir.

Çocuğun gelişimiyle ilgili hangi bilgiler yararlı olabilir?

Başvuru nedenine göre çocuğun gelişim öyküsü hakkında bilgi alınabilir.

Ailelerin bütün tarihleri gün gün hatırlaması beklenmez. Ancak gelişimin genel seyriyle ilgili bildikleri bilgiler yararlı olabilir.

Örneğin:

• gebelik veya doğumla ilgili önemli bir durum olup olmadığı,

• ilk kelime ve cümlelerin genel zamanı,

• yürüme ve motor gelişimin seyri,

• tuvalet alışkanlığı,

• uyku düzeni,

• beslenme özellikleri,

• sosyal iletişim ve oyun gelişimi,

• daha önce kazanılmış bir beceride belirgin kayıp olup olmadığı

başvuru nedenine göre konuşulabilir.

Çocuğun geçmiş sağlık sorunları, kronik hastalıkları veya daha önce geçirdiği önemli tıbbi süreçler de değerlendirmeyle ilişkili olduğunda paylaşılabilir.

Okul ve sosyal yaşam hakkında neler not edilebilir?

Çocuğun davranışlarının yalnızca evde nasıl göründüğüne bakmak her zaman yeterli olmayabilir.

Okul; dikkat, öğrenme, akran ilişkileri, kurallara uyum, duygusal düzenleme ve günlük sorumluluklar açısından farklı beklentilerin bulunduğu bir ortamdır.

Bu nedenle aileler şu tür bilgileri hazırlayabilir:

• Akademik performansta yakın zamanda değişiklik oldu mu?

• Çocuk okula gitmek konusunda zorlanıyor mu?

• Öğretmenin tekrar eden bir gözlemi var mı?

• Dersi takip etmek veya görev tamamlamak zorlaşıyor mu?

• Arkadaş ilişkilerinde dikkat çeken bir değişiklik var mı?

• Teneffüs veya grup etkinliklerinde ne yaşanıyor?

• Okulda görülen davranışlar evdekilerden farklı mı?

Öğretmenden resmi bir rapor almak her randevu için zorunlu değildir. Ancak okulda belirgin bir güçlük yaşanıyorsa somut öğretmen gözlemleri değerlendirmeye katkı sağlayabilir.

“Okulda sorun yaşıyor” yerine öğretmenin hangi davranışı, hangi durumda ve ne sıklıkta gördüğünü bilmek daha açıklayıcı olabilir.

Önceki raporlar, testler ve ilaç bilgileri götürülmeli mi?

Çocuk daha önce psikiyatrik, psikolojik, gelişimsel, nörolojik veya eğitimsel bir değerlendirmeden geçtiyse mevcut raporlar yararlı olabilir.

Varsa şu belgeler görüşmede değerlendirilebilir:

• önceki psikiyatrik değerlendirmeler,

• psikolojik veya gelişimsel test sonuçları,

• rehberlik servisi ya da okul değerlendirmeleri,

• dil ve konuşma değerlendirmeleri,

• özel eğitim raporları,

• önemli tıbbi incelemeler.

Çocuğun halen kullandığı ilaçlar varsa isim, doz ve kullanım düzeninin bilinmesi de önemlidir. Daha önce kullanılan ancak bırakılan psikiyatrik ilaçlar ve bunların nasıl bir etkisi olduğu da başvuru nedenine göre konuşulabilir.

Belgelerin bulunmaması ise görüşme yapılamayacağı anlamına gelmez. Aile elinde olan bilgileri paylaşabilir.

İlk görüşmede çocuk ve aileyle nasıl görüşülebilir?

İlk görüşmenin yapısı her çocukta aynı değildir.

Küçük çocuklarda ebeveynlerden alınan öykü ve çocuğun oyun ya da etkileşim sırasında gözlenmesi daha önemli olabilir. Okul çağındaki çocuklarda hem aileden hem çocuktan bilgi alınabilir.

Ergenlerde ise gencin kendi deneyimini anlatabilmesi özellikle önem kazanır.

Bazı durumlarda görüşmenin bir bölümü aile ve çocukla birlikte, başka bir bölümü ayrı gerçekleştirilebilir. Bunun nasıl planlanacağı çocuğun yaşına, gelişim düzeyine ve başvuru nedenine göre değişebilir.

Çocuğa veya ergene bazı konuları uzmanla bireysel olarak konuşabilmesi için alan açılması da değerlendirme sürecinin bir parçası olabilir.

Bu nedenle ailelerin görüşmenin tamamının yalnızca kendileriyle veya yalnızca çocukla yapılacağını varsaymaması daha uygundur.

İlk görüşmede mutlaka tanı konur mu?

Hayır. Çocuk ruh sağlığı değerlendirmesinin her zaman ilk görüşmede kesin bir tanıyla tamamlanması gerekmez.

Bazı durumlarda başvuru nedeni ve klinik tablo ilk görüşmede yeterince net olabilir. Başka durumlarda ise çocuğun gelişimini zaman içinde izlemek veya farklı kaynaklardan bilgi toplamak gerekebilir.

Örneğin:

• öğretmen görüşü,

• ek takip görüşmesi,

• gelişimsel değerlendirme,

• psikolojik testler,

• dikkat veya öğrenme değerlendirmeleri,

• başka bir tıp branşının değerlendirmesi

başvuru nedenine göre gündeme gelebilir.

Bir değerlendirmenin birden fazla aşamada yürütülmesi, durumun mutlaka ağır veya karmaşık olduğu anlamına gelmez. Bazen yalnızca daha güvenilir bir klinik tablo oluşturmak için farklı bilgi kaynaklarına ihtiyaç duyulur.

Görüşme sonrasında hangi adımlar gündeme gelebilir?

Görüşme sonrasında izlenecek yol her çocuk için aynı değildir.

Değerlendirmeye göre yalnızca izlem önerilebilir veya aileye ev ve okul ortamında uygulanabilecek düzenlemeler konusunda bilgi verilebilir.

Başka durumlarda;

• psikoterapi,

• ebeveyn danışmanlığı,

• okul ile iş birliği,

• gelişimsel destek,

• başka bir uzmanlık alanına yönlendirme,

• gerekli olduğunda ilaç tedavisinin değerlendirilmesi

gündeme gelebilir.

Burada amaç mümkün olduğunca fazla müdahale yapmak değil, çocuğun gerçekten ihtiyaç duyduğu alanları belirlemektir.

Çocuk psikiyatri doktorunun değerlendirme alanları hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek, uzmanlık alanının genel kapsamını anlamaya yardımcı olabilir.

Online mı yüz yüze mı görüşme daha uygundur?

Her çocuk ve her başvuru için tek bir görüşme biçimi uygun değildir.

Bazı aile görüşmeleri veya takip süreçleri online yürütülebilirken, çocuğun doğrudan gözlenmesi, fiziksel değerlendirme veya yüz yüze uygulanması gereken ek değerlendirmelerin bulunduğu durumlarda yüz yüze görüşme gerekebilir.

Görüşme biçiminin belirlenmesinde;

• çocuğun yaşı,

• başvuru nedeni,

• çocuğun görüşmeye katılımı,

• doğrudan gözlem gereksinimi,

• ek değerlendirme ihtiyacı

gibi noktalar etkili olabilir.

Bu nedenle “online mı daha iyi, yüz yüze mi?” sorusundan çok, “Bu değerlendirme için hangi görüşme biçimi yeterli?” sorusu daha uygundur.

İlk görüşme için kısa hazırlık listesi

Randevu öncesinde şu bilgileri kısa notlar hâlinde hazırlamak yeterli olabilir:

• En önemli başvuru nedeni

• Sorunun ne zaman başladığı

• Günlük yaşamdan iki veya üç somut örnek

• Ev ile okul arasındaki farklar

• Çocuğun genel gelişim öyküsü

• Önemli sağlık sorunları

• Kullanılan ilaçlar

• Önceki değerlendirmeler ve varsa raporlar

• Öğretmenin dikkat çektiği noktalar

• Ailenin görüşmede özellikle sormak istediği sorular

Ankara'daki çocuk ve ergen ruh sağlığı değerlendirmesinin genel kapsamı için Ankara çocuk ve ergen psikiyatri sayfası incelenebilir.

Çocuk ruh sağlığı değerlendirmesine hazırlanmanın amacı görüşmeden önce doğru tanıyı tahmin etmek değildir. Somut gözlemleri ve çocuğun gelişim öyküsünü paylaşmak, yaşanan güçlüğün daha kapsamlı değerlendirilmesine yardımcı olabilir.