Çocuklarda Psikiyatrik Değerlendirme: Ailelerin Not Alabileceği Gözlemler

Çocuklarda psikiyatrik değerlendirme öncesinde ailelerin uzun bir belirti listesi hazırlamasına gerek yoktur. Daha yararlı olan, dikkat çeken davranışları günlük yaşamdan somut örneklerle kaydetmektir. Davranışın ne zaman başladığı, hangi ortamda ortaya çıktığı, ne kadar sürdüğü ve çocuğun yaşamını nasıl etkilediği değerlendirme sırasında önemli bilgiler sağlayabilir.

Gözlemi yorumdan ayırmak neden önemlidir?

Aileler çocuklarını uzun süre ve birçok farklı durumda gözlemleme fırsatına sahiptir. Ancak değerlendirme sırasında kullanılan dil, gözlemin ne kadar açıklayıcı olduğunu etkileyebilir.

Örneğin:

“Çok öfkeli.”

ifadesi genel bir yorumdur.

Bunun yerine:

“Son iki haftadır ödev zamanı geldiğinde haftada üç veya dört akşam sesini yükseltiyor, masadan kalkıyor ve yaklaşık 20 dakika sonra yeniden çalışmaya dönebiliyor.”

şeklindeki bir anlatım daha fazla bilgi verir.

Benzer şekilde:

“Dikkati hiç yok.”

yerine:

“Ödev sırasında 10 dakika kadar çalıştıktan sonra odadaki başka şeylerle ilgilenmeye başlıyor ve göreve dönmek için birkaç kez hatırlatma gerekiyor.”

gibi bir örnek davranışın hangi koşulda ortaya çıktığını daha açık gösterir.

Amaç davranışa bir isim koymak değil, ne olduğunu mümkün olduğunca tarif etmektir.

Davranışın başlangıcı, sıklığı ve süresi nasıl not edilebilir?

Bir davranışın yalnızca varlığı değil, zaman içindeki seyri de önemlidir.

Aileler kendilerine şu soruları sorabilir:

• İlk ne zaman fark ettik?

• Ani mı başladı, zaman içinde mi arttı?

• Her gün mü, haftada birkaç kez mi görülüyor?

• Birkaç dakika mı, saatlerce mı sürüyor?

• Son haftalarda artış veya azalma oldu mu?

Kesin tarih hatırlanmıyorsa yaklaşık zaman da yeterli olabilir.

Örneğin:

“Okullar açıldıktan birkaç hafta sonra başladı.”

veya:

“Yaklaşık iki aydır haftada üç-dört kez oluyor.”

gibi bilgiler davranışın zaman içindeki örüntüsünü anlamaya yardımcı olabilir.

Tek bir gün yaşanan durum ile haftalar boyunca tekrar eden bir güçlük aynı şekilde değerlendirilmez.

Davranıştan önce ve sonra ne olduğunu gözlemlemek ne sağlar?

Bazen davranışın kendisi kadar hemen öncesinde ve sonrasında yaşananlar da açıklayıcıdır.

Aileler şu üç aşamayı kısa biçimde not edebilir:

1. Davranıştan hemen önce ne oluyordu?

2. Çocuk ne yaptı?

3. Sonrasında ne oldu?

Örneğin:

“Tableti bırakması söylendi. Sesini yükseltti, tableti vermek istemedi ve odasına gitti. Yaklaşık 15 dakika sonra sakinleşerek yemeğe geldi.”

Bu kayıt yalnızca “öfke nöbeti geçirdi” demekten daha ayrıntılıdır.

Başka bir örnek:

“Öğretmen ertesi gün sunum yapacağını söyledi. Akşam boyunca birkaç kez yapamayacağını söyledi, uykuya dalmakta zorlandı ve sabah okula gitmek istemedi.”

Bu tür notlar davranış veya duygusal tepkinin hangi koşullarla ilişkili olabileceğini anlamaya katkı sağlar.

Ev ve okul arasındaki farklar neden önemlidir?

Çocuklar her ortamda aynı davranışı göstermeyebilir.

Evde daha rahat olan bir çocuk okulda dikkatini sürdürmekte veya arkadaşlarıyla iletişim kurmakta zorlanabilir. Başka bir çocuk okulun yapılandırılmış ortamında görevlerini sürdürebilirken evde günlük sorumluluklarında daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir.

Bu nedenle aileler yalnızca kendi gözlemlerini değil, mümkün olduğunda okuldan gelen somut örnekleri de dikkate alabilir.

Örneğin öğretmenden:

• Hangi ders veya etkinliklerde güçlük görülüyor?

• Ne kadar sık tekrar ediyor?

• Göreve başlaması kolay mı?

• Başladığı işi tamamlayabiliyor mu?

• Arkadaş ilişkilerinde dikkat çeken durumlar var mı?

• Yönlendirme sonrasında davranış değişiyor mu?

gibi sorular üzerinden bilgi alınabilir.

“Okulda çok zorlanıyor” gibi genel ifadeler yerine belirli durumları tarif etmek daha açıklayıcıdır.

Ev ve okul gözlemlerinin birbirinden farklı olması, taraflardan birinin yanlış gözlem yaptığı anlamına gelmez. Ortamın beklentileri, uyaranları ve yapısı birbirinden farklı olabilir.

Günlük yaşam üzerindeki etki nasıl takip edilebilir?

Bir davranışın psikiyatrik değerlendirmede anlamlandırılmasında günlük yaşam üzerindeki etkisi önemlidir.

Okul ve öğrenme

Aileler şu alanlarda değişiklik olup olmadığını gözlemleyebilir:

• Ders başarısında belirgin değişiklik

• Ödev tamamlamada zorlanma

• Okula gitmek istememe

• Devamsızlıkta artış

• Görevleri veya materyalleri unutma

• Öğretmenin tekrar eden geri bildirimleri

Tek bir düşük nottan çok, zaman içinde oluşan örüntü daha açıklayıcı olabilir.

Aile yaşamı

Davranışın ev yaşamını ne ölçüde etkilediği de not edilebilir.

Örneğin:

• Günlük rutinler sürekli çatışmayla mı ilerliyor?

• Aile belirli durumları yaşamamak için etkinliklerden kaçınıyor mu?

• Kardeş ilişkileri belirgin biçimde etkileniyor mu?

• Evden çıkmak, yemek veya uyku rutinleri zorlaşıyor mu?

Arkadaşlıklar ve sosyal katılım

Çocuğun sosyal yaşamında meydana gelen değişiklikler de değerlendirmeye katkı sağlayabilir.

Aileler:

• arkadaşlarından uzaklaşma,

• sık çatışma yaşama,

• etkinliklere katılmak istememe,

• yalnız kalma tercihinde belirgin artış,

• akran ilişkilerinde sürekli zorlanma

gibi değişiklikleri not edebilir.

Uyku, yemek ve günlük rutin

Uykuya dalma, gece uyanma, iştah veya günlük enerji düzeyindeki değişiklikler de başvuru nedenine göre önemli olabilir.

Örneğin:

“Uykusu bozuldu.”

yerine:

“Son üç haftadır yatağa girdikten sonra yaklaşık bir saat uyuyamıyor ve sabah okula kalkmakta zorlanıyor.”

şeklindeki bir not daha açıklayıcıdır.

Yalnızca zorlandığı alanlar mı not edilmeli?

Hayır. Çocuğun yalnızca zorlandığı durumları kaydetmek tabloyu eksik bırakabilir.

Hangi koşullarda daha rahat olduğunu gözlemlemek de yararlıdır.

Örneğin:

• Bire bir çalışırken daha mı iyi odaklanıyor?

• Önceden ne olacağını bildiğinde geçişleri daha mı kolay oluyor?

• Belirli arkadaşlarla daha rahat iletişim kuruyor mu?

• Kısa görevlerde performansı değişiyor mu?

• Dinlenmiş olduğunda davranış farklı mı?

• Bir yetişkin destek verdiğinde güçlük azalıyor mu?

Bu bilgiler, çocuğun ihtiyaçlarını anlamaya yardımcı olduğu kadar güçlü olduğu koşulları da gösterir.

Değerlendirmenin amacı yalnızca sorunları sıralamak değil, çocuğun hangi ortamlarda ve koşullarda daha iyi işlev gösterdiğini de anlamaktır.

Öğretmen veya bakım verenlerden hangi tür bilgiler alınabilir?

Çocuk okul, kreş veya başka bir bakım ortamında zaman geçiriyorsa burada gözlenen davranışlar ek bilgi sağlayabilir.

Ancak öğretmenden veya bakım verenden mutlaka uzun bir rapor istemek gerekmez.

Şu tür kısa ve somut bilgiler yeterli olabilir:

• Davranış hangi durumlarda görülüyor?

• Ne kadar sık ortaya çıkıyor?

• Diğer çocuklara göre belirgin bir fark gözleniyor mu?

• Akademik veya sosyal işlevleri etkiliyor mu?

• Hatırlatma ya da destek sonrasında ne oluyor?

• Son dönemde belirgin bir değişiklik var mı?

“Çok hareketli”, “isteksiz” veya “uyumsuz” gibi etiketler yerine gözlenebilir davranışların tarif edilmesi daha yararlıdır.

Uzman görüşmesine götürülebilecek kısa gözlem notu nasıl hazırlanır?

Uzun günlükler tutmak zorunlu değildir. Birkaç önemli davranış için kısa bir kayıt yeterli olabilir.

Aşağıdaki biçim kullanılabilir:

Gözlem: Ödev sırasında sık sık masadan kalkıyor.
Başlangıç: Yaklaşık iki ay önce fark edildi.
Sıklık: Haftada dört-beş gün.
Durum: Özellikle uzun yazılı ödevlerde belirgin.
Süre: Ödevi tamamlaması yaklaşık bir saat sürüyor.
Sonuç: Birkaç kez hatırlatma gerekiyor; aile içinde tartışma yaşanabiliyor.
Daha kolay olduğu durum: Görev kısa parçalara ayrıldığında daha rahat devam ediyor.

Başka bir örnek:

Gözlem: Okula gitmek istemediğini söylüyor.
Başlangıç: Yaklaşık üç hafta önce.
Sıklık: Özellikle pazar akşamı ve pazartesi sabahı.
Eşlik eden durum: Karın ağrısından yakınıyor.
Okul gözlemi: Öğretmen son haftalarda teneffüste daha yalnız kaldığını belirtti.
Günlük yaşama etkisi: Sabah hazırlanması uzuyor ve bazı günler derse geç kalıyor.

Bu tür notların amacı aileden bir teşhis çıkarmasını beklemek değildir. Somut örnekler, çocuğun yaşadığı güçlüğün hangi koşullarda ortaya çıktığını ve yaşamını nasıl etkilediğini daha açık biçimde anlatmaya yardımcı olur.

Çocuk psikiyatri doktorunun değerlendirme alanları hakkında daha geniş bilgi alınabilir. Ankara'daki değerlendirme kapsamı için Ankara çocuk ve ergen psikiyatri sayfası incelenebilir.

Çocuklarda psikiyatrik değerlendirme öncesinde tutulacak en yararlı not, en uzun olan değil; davranışı yorumlamadan, bağlamıyla ve günlük yaşamdaki etkisiyle anlatabilen nottur.