4 Yaş Otizm Belirtileri: Uzman Görüşmesi Öncesi Bilinmesi Gerekenler

4 yaş otizm belirtileri tek bir davranış üzerinden değerlendirilmez. Çocuğun sosyal iletişim kurma biçimi, karşılıklı oyun becerileri, konuşmayı nasıl kullandığı, yaşıtlarıyla ilişkileri, değişikliklere verdiği tepkiler ve tekrarlayıcı davranışları birlikte ele alınır. Ailelerin uzman görüşmesi öncesinde somut günlük yaşam örneklerini gözlemlemesi değerlendirmeye katkı sağlayabilir.

4 yaşta otizm belirtileri tek bir davranıştan anlaşılır mı?

Hayır. Bir çocuğun zaman zaman göz teması kurmaması, yalnız oynamayı tercih etmesi veya belirli bir konuda ısrarcı olması tek başına otizm anlamına gelmez.

Çocukların gelişim hızları ve davranış biçimleri birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle önemli olan tek bir davranışın varlığı değil, farklı gelişim alanlarında nasıl bir örüntü oluştuğudur.

Örneğin sosyal iletişimde güçlük, karşılıklı oyunda sınırlılık ve belirgin tekrarlayıcı davranışlar birlikte görülüyorsa bu özellikler tek başına bir davranıştan daha anlamlı bir değerlendirme çerçevesi oluşturabilir.

Davranışların ne kadar süredir görüldüğü ve günlük yaşamı nasıl etkilediği de önemlidir.

Sosyal iletişimde hangi özellikler gözlemlenebilir?

4 yaş döneminde çocukların iletişimi yalnızca kelime veya cümle sayısıyla değerlendirilmez. İletişimi başka insanlarla ilişki kurmak, bir şey paylaşmak, soru sormak veya karşılıklı konuşmayı sürdürmek için nasıl kullandıkları da önemlidir.

Karşılıklı iletişim ve paylaşım

Aileler günlük yaşamda çocuğun;

• ilgisini çeken bir şeyi başkasıyla paylaşmaya çalışıp çalışmadığını,

• karşısındaki kişinin söylediklerine veya duygularına nasıl karşılık verdiğini,

• sohbeti karşılıklı sürdürebilip sürdüremediğini,

• bir şey göstermek veya paylaşmak amacıyla ebeveynini iletişime dahil edip etmediğini

gözlemleyebilir.

Burada amaç çocuğun davranışlarını tek tek puanlamak değildir. Farklı durumlarda sosyal iletişimin nasıl geliştiğini anlamaktır.

Jest, mimik ve göz temasının kullanımı

Göz teması otizm değerlendirmesinde tek başına belirleyici değildir.

Daha geniş açıdan bakıldığında çocuğun konuşurken göz temasını, jestleri, yüz ifadelerini ve beden dilini iletişimin diğer parçalarıyla nasıl birleştirdiği değerlidir.

Örneğin çocuk istediği bir şeyi yalnızca söylemekle kalıyor mu, yoksa işaret etme, bakış ve yüz ifadesi gibi başka iletişim yollarını da kullanıyor mu? Bir başkasının jest ve mimiklerine karşılık veriyor mu?

Bu tür gözlemler sosyal iletişimin genel örüntüsü hakkında daha fazla bilgi sağlar.

Oyun ve akran ilişkilerinde nelere dikkat edilebilir?

Oyun, okul öncesi dönemde çocuğun sosyal ve gelişimsel özelliklerini gözlemlemek için önemli bir ortamdır.

Hayali ve karşılıklı oyun

4 yaşındaki çocuklar oyun sırasında nesneleri farklı amaçlarla kullanabilir ve hayali senaryolar oluşturabilir.

Örneğin bir kutuyu araba gibi kullanmak, oyuncak bebeğe yemek hazırlamak veya doktorculuk oynamak hayali oyuna örnek olabilir.

Aileler çocuğun yalnızca oyuncağın belirli parçalarıyla tekrar tekrar ilgilenip ilgilenmediğini veya oyuna farklı fikirler ekleyip ekleyemediğini gözlemleyebilir.

Ancak hayali oyunun sınırlı olması da tek başına otizm tanısı anlamına gelmez.

Yaşıtlarla etkileşim

Akranlarla aynı ortamda bulunmak ile karşılıklı oyun kurmak aynı şey değildir.

Çocuk başka çocukların oyununa katılmaya çalışıyor mu? Oyun sırasında sıra alabiliyor mu? Başkasının fikrine göre oyunu değiştirebiliyor mu? Ortak bir oyunu bir süre sürdürebiliyor mu?

Bazı çocuklar yetişkinlerle iletişimde rahatken yaşıtlarla karşılıklı ilişki kurarken daha fazla zorlanabilir. Bu tür ortam farklılıklarını gözlemlemek değerlendirme sırasında yararlı olabilir.

Konuşan bir çocukta da otizm belirtileri görülebilir mi?

Evet. Bir çocuğun konuşabiliyor olması tek başına otizmi dışlamaz.

Değerlendirmede yalnızca kaç kelime bildiğine veya uzun cümle kurup kuramadığına bakılmaz. Dilin sosyal amaçla nasıl kullanıldığı da önemlidir.

Örneğin çocuk uzun cümleler kurabilir ancak karşılıklı sohbeti sürdürmekte, konuşmayı karşısındaki kişinin ilgisine göre değiştirmekte veya duygu ve deneyim paylaşmakta zorlanabilir.

Bazı çocuklarda aynı ifadeleri tekrar etme, belirli konular hakkında uzun süre tek yönlü konuşma veya iletişimi daha çok isteklerini belirtmek amacıyla kullanma gibi özellikler görülebilir.

Bu özelliklerin anlamı çocuğun genel gelişim ve iletişim örüntüsü içinde değerlendirilmelidir.

Tekrarlayıcı davranışlar ve rutin ihtiyacı nasıl değerlendirilir?

Çocuklar küçük yaşlarda tekrarları sevebilir ve alıştıkları düzenin değişmesine tepki gösterebilir. Bu nedenle rutinleri sevmesi tek başına otizm belirtisi değildir.

Değerlendirmede davranışın yoğunluğu, sıklığı ve günlük yaşam üzerindeki etkisi önemlidir.

Aileler örneğin;

• aynı oyunu sürekli aynı biçimde oynama,

• belirli hareketleri tekrar etme,

• küçük değişikliklere beklenenden daha güçlü tepki verme,

• belirli konular veya nesnelerle yoğun biçimde ilgilenme,

• nesnelerin belirli özelliklerine tekrar tekrar odaklanma

gibi durumları fark edebilir.

Bu davranışlar görüldüğünde “Bu kesin otizm belirtisidir” şeklinde sonuca varmak yerine, davranışın hangi durumlarda ortaya çıktığını ve çocuğun yaşamını nasıl etkilediğini not etmek daha yararlı olabilir.

Ev ve kreş gözlemleri neden birlikte önemlidir?

Çocukların davranışları ortama göre değişebilir.

Evde rahat iletişim kuran bir çocuk kalabalık kreş ortamında sosyal ilişki başlatmakta zorlanabilir. Başka bir çocuk ise yapılandırılmış okul ortamında rahatken evde rutin değişikliklerine daha belirgin tepki gösterebilir.

Bu nedenle ailelerin öğretmen veya bakım verenlerden yalnızca “Bir sorun var mı?” şeklinde genel bilgi istemesi yerine somut örnekler alması daha açıklayıcı olabilir.

Örneğin şu konular sorulabilir:

• Diğer çocukların oyununa katılıyor mu?

• Grup etkinliklerinde karşılıklı etkileşim kuruyor mu?

• Bir yetişkinin veya arkadaşının dikkatini bir şeye yönlendirmeye çalışıyor mu?

• Oyun düzenindeki değişikliklere nasıl tepki veriyor?

• İletişim biçimi evdekinden farklı mı?

• Belirli davranışlar hangi durumlarda daha sık ortaya çıkıyor?

Ev ve kreşten gelen gözlemleri birlikte değerlendirmek, çocuğun farklı ortamlardaki gelişimsel özelliklerini daha ayrıntılı anlamaya yardımcı olabilir.

Uzman görüşmesi öncesinde hangi bilgiler hazırlanabilir?

Ailelerin uzman görüşmesine gelmeden önce çocuğun davranışlarını bir “test” gibi değerlendirmesine gerek yoktur.

Bunun yerine günlük yaşamdan somut örnekler toplamak yararlı olabilir.

Örneğin şu bilgiler not edilebilir:

• İlk kelimelerin ve cümlelerin yaklaşık ne zaman başladığı

• İsme ve sosyal iletişim girişimlerine verdiği tepkiler

• Akranlarla oyun biçimi

• Hayali oyun örnekleri

• Jest ve işaret kullanım biçimi

• Tekrarlayan davranışlar veya yoğun ilgi alanları

• Rutin değişikliklerine verdiği tepkiler

• Kreş veya öğretmen gözlemleri

• Daha önce kazanılmış bir beceride belirgin kayıp olup olmadığı

Özellikle daha önce kullanılan kelimelerin, sosyal iletişim becerilerinin veya başka kazanılmış gelişimsel becerilerin kaybedilmesi fark edilirse bu bilgi uzmanla paylaşılmalıdır.

Otizm spektrum bozukluğunun genel özellikleri ve değerlendirme süreci hakkında daha kapsamlı bilgi için otizm spektrum bozukluğu sayfasını inceleyebilirsiniz.

ADOS-2 değerlendirmede ne işe yarar?

ADOS-2, sosyal iletişim, karşılıklı etkileşim, oyun ve bazı tekrarlayıcı davranış özelliklerinin yapılandırılmış etkinlikler sırasında gözlemlenmesine yardımcı olan değerlendirme araçlarından biridir.

Ancak ADOS-2 sonucunun tek başına “otizm var” veya “otizm yok” şeklinde kesin bir cevap verdiği düşünülmemelidir.

Otizm değerlendirmesinde çocuğun gelişim öyküsü, aileden alınan bilgiler, günlük yaşamdaki sosyal iletişimi, oyun özellikleri, kreş veya okul gözlemleri ve klinik değerlendirme birlikte ele alınabilir.

Bu nedenle ADOS-2, kapsamlı değerlendirmenin yerine geçen bir test değil, gerektiğinde değerlendirmeye ek bilgi sağlayan bir araçtır.

Uygulama hakkında daha ayrıntılı bilgi için ADOS-2 değerlendirmesi sayfasını inceleyebilirsiniz.

4 yaşındaki bir çocukta sosyal iletişim, oyun veya davranış gelişimiyle ilgili kaygılar süreklilik gösteriyorsa ya da günlük işlevleri etkiliyorsa uzman değerlendirmesi düşünülebilir. Değerlendirmenin amacı tek bir davranışa etiket koymak değil; çocuğun gelişim özelliklerini, güçlü yönlerini ve destek gerektirebilecek alanları bütüncül biçimde anlamaktır.