Çocuklarda Odaklanma Sorunu: Ailelerin En Çok Merak Ettiği Noktalar

Çocuklarda odaklanma sorunu tek başına bir hastalık veya DEHB tanısı değildir. Önemli olan güçlüğün ne kadar sık ortaya çıktığı, farklı ortamlarda görülüp görülmediği ve okul, ev yaşamı ya da ilişkiler üzerinde belirgin bir etki oluşturup oluşturmadığıdır.

Çocuklarda odaklanma sorunu ne anlama gelir?

Odaklanma; çocuğun dikkatini belirli bir göreve yöneltebilmesi, gerektiğinde sürdürebilmesi ve çevredeki diğer uyaranlara rağmen yaptığı işe geri dönebilmesiyle ilişkilidir.

Çocukların bunu her durumda aynı ölçüde başarabilmesi beklenmez. İlgi çekici bir etkinlikte uzun süre kalan bir çocuk, zorlandığı veya tekdüze bulduğu bir görevde daha kısa sürede dikkatini kaybedebilir. Yorgunluk, uykusuzluk, ortamın hareketliliği veya duygusal durum da dikkatin o günkü düzeyini etkileyebilir.

Bu nedenle zaman zaman dalgın görünmek veya bir ödevi bitirmekte zorlanmak tek başına bir bozukluk göstergesi değildir.

Daha anlamlı olan, benzer güçlüklerin tekrar edip etmediğine ve çocuğun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğine bakmaktır.

Her odaklanma güçlüğü dikkat eksikliği midir?

Hayır. Bir çocuğun odaklanmakta zorlanması otomatik olarak Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olduğu anlamına gelmez.

Dikkat güçlükleri farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Örneğin yetersiz uyku, kaygı, öğrenmeyle ilişkili zorluklar veya yaşanan duygusal sorunlar çocuğun ders sırasında dikkatini sürdürmesini zorlaştırabilir.

Bu nedenle “çok dalgın”, “ödevini bitirmiyor” veya “söylediklerimi unutuyor” gibi tek tek davranışlardan tanısal sonuç çıkarmak yerine davranışın bütününe bakmak gerekir.

Ailelerin kendilerine şu soruları sorması daha yararlı olabilir:

• Bu durum ne kadar süredir devam ediyor?
• Her gün mü, yalnızca bazı zamanlarda mı görülüyor?
• Evde ve okulda benzer şekilde ortaya çıkıyor mu?
• Çocuğun derslerini, sorumluluklarını veya ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyor mu?
• Belirli görevlerde mi artıyor, yoksa farklı etkinliklerde de görülüyor mu?

Bu sorular tanı koymak için değil, yaşanan güçlüğün örüntüsünü daha iyi anlamak için kullanılabilir.

DEHB hakkında daha ayrıntılı bilgi için Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu sayfası incelenebilir.

Aileler hangi davranışları gözlemleyebilir?

Çocuklarda dikkat değerlendirilirken “dikkati yok” gibi genel bir ifade yerine günlük yaşamda görülen belirli davranışların not edilmesi daha açıklayıcıdır.

Göreve başlama ve işi sürdürme

Çocuk ödev veya başka bir sorumluluk için hazırlanıyor ancak başlaması uzun mu sürüyor? Başladıktan kısa süre sonra farklı bir işle mi ilgileniyor? Çalışmasını tamamlamak için sık sık yetişkin hatırlatmasına mı ihtiyaç duyuyor?

Bu davranışların bir kez yaşanmasından çok ne kadar sık tekrarlandığı önemlidir.

Yönergeleri takip etme

Bazı çocuklar özellikle birden fazla aşama içeren yönergelerde zorlanabilir.

Örneğin “çantanı odana götür, ödev defterini getir ve masaya otur” şeklindeki bir yönergenin yalnızca ilk bölümünü yerine getiriyorsa aile bunun ne kadar sık yaşandığını gözlemleyebilir.

Burada amaç çocuğun “dinlemediğine” karar vermek değil, bilginin hangi aşamada kaybolduğunu anlamaya çalışmaktır.

Unutkanlık ve organizasyon

Ödevleri, okul malzemelerini veya günlük sorumlulukları sık unutmak da ailelerin dikkat edebileceği alanlardan biridir.

Çocuğun yaşına uygun bir sorumluluğu hatırlamak için sürekli dış desteğe ihtiyaç duyup duymadığı veya eşyalarını organize etmekte sürekli zorlanıp zorlanmadığı not edilebilir.

Farklı ortamlardaki davranışlar

Dikkat sorunu yalnızca ödev sırasında mı görülüyor, yoksa okuldan da benzer geri bildirimler geliyor mu?

Çocuk bire bir çalışmada rahat ilerlerken kalabalık ortamda mı zorlanıyor? Sevdiği etkinliklerde daha uzun süre odaklanabiliyor mu? Öğretmeninin gözlemleri ailedekilerle benzer mi?

Bu karşılaştırmalar, yaşanan güçlüğün hangi koşullarda belirginleştiğini anlamaya yardımcı olabilir.

Hiperaktif olmayan bir çocukta da dikkat sorunu olabilir mi?

Evet. Dikkat güçlüğü her zaman belirgin hareketlilikle birlikte görülmez.

“Hiperaktif çocuk” denildiğinde çoğu kişinin aklına yerinde duramayan, sürekli hareket eden veya çok konuşan bir çocuk gelebilir. Oysa bazı çocuklarda temel güçlük hareketlilikten çok dikkati sürdürme, unutkanlık, görevleri tamamlama veya organize olma alanlarında belirginleşebilir.

Bu nedenle çocuğun sakin görünmesi, dikkatle ilgili bir güçlük yaşamadığını tek başına göstermez. Aynı şekilde hareketli olması da tek başına DEHB bulunduğu anlamına gelmez.

Değerlendirme, çocuğun genel gelişimi ve farklı ortamlardaki işlevselliği dikkate alınarak yapılır.

Odaklanmayı etkileyebilecek başka durumlar var mı?

Dikkatin azalması yalnızca DEHB ile ilişkili değildir.

Uyku düzenindeki sorunlar çocuğun gün içinde daha yorgun olmasına ve ders sırasında dikkatini sürdürmekte zorlanmasına neden olabilir. Kaygı yaşayan bir çocuk zihinsel olarak farklı düşüncelerle meşgul olduğu için derse odaklanmakta güçlük çekebilir. Öğrenme alanındaki bir zorluk da özellikle belirli derslerde çocuğun görevi sürdürmesini güçleştirebilir.

Bu nedenle odaklanma sorununa yalnızca “dikkat eksikliği belirtisi” olarak bakmak tabloyu gereğinden fazla daraltabilir.

Aile açısından en yararlı yaklaşım, davranışın ne zaman ve hangi koşullarda ortaya çıktığını mümkün olduğunca somut biçimde gözlemlemektir.

Dikkat testleri neyi gösterir?

Dikkat testleri, uzman değerlendirmesinde kullanılabilecek yardımcı araçlardan biridir. Ancak tek başına bir dikkat testi sonucuyla DEHB tanısı konulmaz.

Değerlendirme sürecinde çocuğun gelişimsel öyküsü, aileden alınan bilgiler, okul gözlemleri, görüşme ve gerektiğinde farklı ölçme araçları birlikte değerlendirilebilir.

MOXO Testi gibi bilgisayar tabanlı değerlendirme araçları dikkat performansı hakkında ek bilgi sağlayabilir. Test sonucunun anlamı ise çocuğun genel değerlendirmesinden ayrı düşünülmemelidir.

Bu nedenle ailelerin “hangi dikkat testi daha iyi?” sorusundan önce “çocuğumda gözlediğimiz güçlük hangi durumlarda ortaya çıkıyor ve günlük yaşamı nasıl etkiliyor?” sorusuna odaklanması daha yararlı olabilir.

Ne zaman uzman değerlendirmesi düşünülebilir?

Odaklanmayla ilgili güçlükler uzun süredir devam ediyor, farklı ortamlarda tekrarlanıyor veya çocuğun okul yaşamını, sorumluluklarını ve ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa uzman değerlendirmesi düşünülebilir.

Özellikle aile ve öğretmenin benzer güçlüklerden söz etmesi, çocuğun görevlerini tamamlamakta sürekli desteğe ihtiyaç duyması veya dikkatle ilgili sorunların eğitim sürecinde belirgin güçlük oluşturması değerlendirme gereksinimini gündeme getirebilir.

Uzman görüşmesinde yalnızca “çocuğumun dikkati dağınık” demek yerine birkaç somut örnek paylaşmak yararlıdır. Davranışın ne zaman başladığı, hangi koşullarda arttığı, okuldan gelen geri bildirimler ve günlük yaşam üzerindeki etkileri değerlendirmenin bağlamını güçlendirebilir.

Ankara'da bu konuda değerlendirme seçenekleri hakkında bilgi almak isteyen aileler dikkat eksikliği ve odaklanma sorunları için dikkat eksikliği doktoru ankara sayfasını inceleyebilir.