DEHB’de Okul Başarısı: Ev ve Okulda İzlenebilecek Noktalar

DEHB’de okul başarısını yalnızca karne veya sınav notları üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Çocuğun derse katılımı, göreve başlaması, başladığı işi tamamlaması, yönergeleri takip etmesi, eşyalarını düzenlemesi ve öğrendiğini ortaya koyabilmesi de okul işlevselliğinin önemli parçalarıdır. Ev ve okul gözlemlerini birlikte ele almak daha açıklayıcı bir tablo sağlayabilir.

DEHB’de okul başarısı neden yalnızca notlarla değerlendirilmemeli?

Bir çocuğun konuyu öğrenebilmesi ile öğrendiklerini okul ortamında düzenli biçimde gösterebilmesi aynı şey değildir.

Dikkatini sürdürmekte, zamanı yönetmekte veya görevlerini organize etmekte zorlanan bir çocuk konuyu anlamış olsa bile ödevlerini eksik teslim edebilir, sınav sorularını dikkatsizce okuyabilir ya da gerekli materyalleri okula getirmeyi unutabilir.

Bu nedenle yalnızca “Notları nasıl?” sorusuna bakmak yerine öğrenme sürecinin nasıl ilerlediğini de gözlemlemek yararlı olabilir.

Örneğin şu noktalar birlikte değerlendirilebilir:

• Dersi takip edebiliyor mu?

• Verilen göreve başlayabiliyor mu?

• Başladığı çalışmayı tamamlayabiliyor mu?

• Yönergelerin bütününü takip edebiliyor mu?

• Defter, kitap ve ödevlerini düzenleyebiliyor mu?

• Bildiği konularda da dikkatsiz hatalar yapıyor mu?

• Evde öğrendiği bilgiyi sınav veya sınıf çalışmasında gösterebiliyor mu?

Bu alanlardan birinde zaman zaman güçlük yaşamak tek başına DEHB anlamına gelmez. Önemli olan güçlüklerin sürekliliği, farklı ortamlardaki görünümü ve çocuğun günlük işlevleri üzerindeki etkisidir.

Evde hangi noktalar izlenebilir?

Ev ortamı, çocuğun okul görevlerini nasıl yönettiğine ilişkin önemli bilgiler sağlayabilir.

Ödeve başlama ve dikkati sürdürme

Bazı çocuklarda asıl güçlük ödevin kendisinden çok göreve başlamaktır. Çocuk ne yapacağını bilmesine rağmen uzun süre masaya oturamayabilir veya sık hatırlatmaya ihtiyaç duyabilir.

Ebeveynler şu ayrıntılara dikkat edebilir:

• Hatırlatma olmadan ödeve başlayabiliyor mu?

• Bir görev üzerinde ne kadar süre kalabiliyor?

• Kısa aralardan sonra çalışmaya geri dönebiliyor mu?

• Dikkati hangi uyaranlarla daha kolay dağılıyor?

• Bir görevi bitirmeden sürekli başka işe geçiyor mu?

“Ödev yapmak istemiyor” gibi genel bir yorum yerine bu tür somut gözlemler, çocuğun hangi aşamada zorlandığını daha iyi gösterir.

Yönergeleri ve sorumlulukları takip etme

Okul başarısı yalnızca ders çalışmayla ilişkili değildir. Günlük sorumlulukları hatırlamak ve birkaç aşamalı yönergeleri takip etmek de önemlidir.

Örneğin çocuğun;

• hangi ödevleri olduğunu hatırlaması,

• gerekli kitapları eve getirmesi,

• ertesi gün için hazırlanması,

• uzun bir yönergenin bütün adımlarını uygulaması

izlenebilir.

Sık sık unutulan bir görevin gerçekten anlaşılmamış mı, hatırlanmamış mı veya ertelenmiş mi olduğunu ayırt etmeye çalışmak daha açıklayıcıdır.

Çanta, defter ve materyal organizasyonu

Organizasyon güçlükleri bazen akademik performansı doğrudan etkileyebilir.

Çocuk ödevini yapmış ancak teslim etmeyi unutmuş olabilir. Defterindeki notları bulamayabilir veya sınava hazırlanması gerektiğini son anda hatırlayabilir.

Bu nedenle çanta düzeni, ödev takibi, çalışma materyallerinin organizasyonu ve zaman planlaması da okul işlevselliğinin bir parçası olarak gözlemlenebilir.

Okulda hangi gözlemler önemli olabilir?

Okul, çocuğun dikkatini daha uzun süre sürdürmesinin, yönergeleri takip etmesinin ve birçok uyaran arasında görevini devam ettirmesinin beklendiği bir ortamdır.

Bu nedenle öğretmenden yalnızca “Dersi iyi mi?” şeklinde genel bir değerlendirme istemek yerine daha somut bilgiler alınabilir.

Derse katılım ve görev tamamlama

Öğretmenin şu alanlardaki gözlemleri yararlı olabilir:

• Derse başlarken verilen yönergeyi takip ediyor mu?

• Bireysel çalışmaları süresinde tamamlayabiliyor mu?

• Sınıf çalışmasının bazı bölümlerini atlıyor mu?

• Bildiği sorularda dikkatsiz hatalar yapıyor mu?

• Başladığı işi bitirmek için sık yönlendirme gerekiyor mu?

• Ödev ve materyal teslimlerinde unutkanlık görülüyor mu?

Bu gözlemler çocuğun yalnızca akademik sonucunu değil, sonuca ulaşırken yaşadığı güçlükleri de anlamaya yardımcı olur.

Dikkatin hangi koşullarda daha kolay dağıldığı

Dikkat her ortamda aynı düzeyde olmayabilir.

Çocuk bire bir çalışmada rahat odaklanırken kalabalık sınıfta daha fazla zorlanabilir. İlgi duyduğu bir etkinlikte uzun süre dikkatini sürdürebilirken uzun ve tekrarlayıcı görevlerde zorlanabilir.

Bu farklılıkların gözlenmesi önemlidir. Çünkü değerlendirmede yalnızca çocuğun “odaklanıp odaklanamadığına” değil, hangi koşullarda daha iyi veya daha güç işlev gösterdiğine de bakılır.

DEHB'nin dikkat, hareketlilik ve dürtüsellikle ilişkili genel özellikleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu sayfasını inceleyebilirsiniz.

Ev ve okul gözlemleri birbirinden farklıysa ne yapılabilir?

Bir çocuğun evde ve okulda aynı şekilde davranması gerekmez.

Ev daha sakin olabilir, görevler bire bir destekle yürütülebilir veya çocuk kısa süreli çalışmalar yapabilir. Okulda ise daha fazla uyaran, uzun süreli dikkat beklentisi ve aynı anda takip edilmesi gereken daha fazla görev bulunabilir.

Tersi de görülebilir. Çocuk okulda belirli bir yapı içinde görevlerini sürdürebilir ancak ev ödevini organize etmekte zorlanabilir.

Bu nedenle “Evde sorun yok” veya “Sadece öğretmeni söylüyor” gibi tek bir gözlemle sonuca ulaşmak yerine ortamlar arasındaki farkın nedenlerini anlamaya çalışmak daha yararlıdır.

Aile ve öğretmen şu soruların yanıtlarını karşılaştırabilir:

• Güçlük en çok hangi görevlerde görülüyor?

• Günün hangi saatlerinde artıyor?

• Bire bir destek olduğunda değişiyor mu?

• Görev kısa parçalara ayrıldığında daha kolay tamamlanıyor mu?

• Gürültü veya başka uyaranların fazla olduğu ortamlarda artıyor mu?

• Hatırlatma ve yapılandırma ile performans değişiyor mu?

Bu karşılaştırma, çocuğun ihtiyaçlarının daha somut biçimde anlaşılmasına yardımcı olabilir.

Dikkat testleri okul performansını tek başına açıklar mı?

Hayır. Bir dikkat testi çocuğun okul başarısını veya DEHB olup olmadığını tek başına açıklamaz.

DEHB değerlendirmesinde çocuğun gelişim öyküsü, ev ve okul yaşamı, ebeveyn ve öğretmen gözlemleri, dikkat ve davranış özellikleri ile günlük işlevselliği birlikte ele alınır. Gerektiğinde değerlendirmeye ölçekler veya bilgisayar tabanlı dikkat ölçümleri de eklenebilir.

Bu araçlardan elde edilen sonuçlar diğer klinik bilgilerle birlikte yorumlanır.

Dikkat performansını değerlendirmek amacıyla kullanılan araçlardan biri hakkında bilgi edinmek isterseniz MOXO testi sayfasını inceleyebilirsiniz.

Ne zaman uzman değerlendirmesi düşünülebilir?

Dikkat, organizasyon, görev tamamlama veya hareketlilikle ilgili güçlükler uzun süredir devam ediyor ve çocuğun okul, aile ya da sosyal yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülebilir.

Notların tek başına düşmesi veya tek bir öğretmenden gelen gözlem, bir tanı için yeterli değildir. Akademik performansı etkileyebilecek öğrenme güçlükleri, kaygı, uyku sorunları veya başka gelişimsel ve ruhsal etkenler de bulunabilir.

Ailelerin değerlendirme öncesinde yalnızca notları değil, çocuğun öğrenme sürecinden somut örnekleri toplaması yararlı olabilir. Öğretmen gözlemleri, ödev süreci, unutulan görevler, tamamlanamayan çalışmalar ve çocuğun hangi koşullarda daha rahat çalıştığı birlikte ele alındığında yaşanan güçlüklerin daha ayrıntılı anlaşılması mümkün olabilir.