DEHB Değerlendirme Süreci: Günlük Yaşamda Dikkat Edilebilecek İşaretler

Çocuklarda zaman zaman dikkatin dağılması veya bir göreve odaklanmakta zorlanma tek başına DEHB anlamına gelmez. Değerlendirmede bu davranışların ne kadar süredir görüldüğü, farklı ortamlarda ortaya çıkıp çıkmadığı ve çocuğun okul, aile ya da sosyal yaşamını ne ölçüde etkilediği birlikte ele alınır.

Çocuklarda odaklanma sorunu günlük yaşamda nasıl fark edilebilir?

Dikkat ve odaklanmayla ilgili güçlükler her çocukta aynı şekilde görülmez. Bazı çocuklarda ders veya ödev sırasında belirginleşirken bazılarında günlük sorumlulukları takip etmek, eşyalarını düzenlemek ya da bir yönergeyi sonuna kadar uygulamak zor olabilir.

Ebeveynlerin dikkat edebileceği durumlardan bazıları şunlardır:

• Başladığı bir görevi tamamlamakta sık sık zorlanma

• Yaşına uygun bir etkinlik sırasında dikkatini sürdürmekte güçlük çekme

• Verilen yönergelerin bazı bölümlerini sık sık kaçırma

• Okul malzemelerini veya kişisel eşyalarını düzenlemekte zorlanma

• Yapacağı işleri hatırlamak için sürekli hatırlatmaya ihtiyaç duyma

• Çevredeki ses veya hareketlerle kolayca başka bir konuya yönelme

• Dikkat gerektiren görevleri sürekli erteleme ya da bunlardan kaçınma

Bu davranışlardan birinin veya birkaçının zaman zaman görülmesi tek başına bir bozukluk olduğunu göstermez. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, içinde bulunduğu koşullar ve davranışların günlük yaşam üzerindeki etkisi önemlidir.

Tek bir davranış neden DEHB anlamına gelmez?

Bir çocuk ödev yapmak istemediğinde, ders sırasında dalgın olduğunda veya zaman zaman eşyalarını unuttuğunda bunu doğrudan DEHB ile açıklamak doğru değildir.

Dikkat, uyku düzeninden duygusal duruma, öğrenme güçlüklerinden çevresel koşullara kadar birçok etkenden etkilenebilir. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca “Bu davranış var mı?” sorusuna değil, davranışın nasıl bir örüntü oluşturduğuna bakılır.

Davranış ne kadar süredir devam ediyor?

Geçici bir stres dönemi, okul değişikliği, uyku düzenindeki bozulma veya başka yaşam olayları çocuğun dikkatini kısa süreli olarak etkileyebilir. Uzun süredir devam eden ve tekrar eden güçlükler ise daha ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirebilir.

Farklı ortamlarda da görülüyor mu?

Çocuğun yalnızca ödev yaparken zorlanması ile benzer güçlüklerin okulda, evde ve başka günlük ortamlarda da gözlenmesi aynı durum değildir.

Bu nedenle ebeveyn gözlemleri kadar öğretmenlerden ve çocuğun günlük yaşamını yakından izleyen diğer kişilerden gelen bilgiler de değerlendirmeye katkı sağlar.

Günlük yaşamı etkiliyor mu?

Asıl önemli sorulardan biri davranışların çocuğun işlevlerini ne ölçüde etkilediğidir.

Örneğin dikkat güçlüğü;

• dersleri takip etmeyi,

• görevleri tamamlamayı,

• aile içindeki günlük sorumlulukları,

• arkadaşlık ilişkilerini,

• zaman yönetimini

belirgin biçimde zorlaştırıyorsa bu durum daha ayrıntılı değerlendirme açısından anlamlı olabilir.

Ev ve okul gözlemleri neden birlikte değerlendirilir?

Çocukların davranışları bulundukları ortama göre değişebilir. Evde rahat biçimde tamamladığı bir görevi kalabalık sınıf ortamında sürdürmekte zorlanabilir. Bunun tersi de mümkündür.

Bu nedenle DEHB değerlendirmesinde yalnızca ebeveynin veya yalnızca öğretmenin gözlemiyle yetinilmez. Farklı ortamlardan gelen bilgiler bir araya getirildiğinde çocuğun hangi koşullarda zorlandığı daha iyi anlaşılabilir.

Ebeveynler değerlendirme öncesinde özellikle şu tür somut örnekleri not edebilir:

“Ödevini yapmıyor” yerine “20 dakikalık ödev sırasında birkaç kez masadan kalkıyor ve her seferinde yeniden yönlendirme gerekiyor” gibi gözlemler daha açıklayıcıdır.

Benzer şekilde “çok dalgın” demek yerine hangi durumda, ne sıklıkla ve bunun sonucunda ne olduğunu not etmek değerlendirmede daha kullanışlı bilgi sağlar.

Odaklanma güçlüğünün arkasında başka etkenler olabilir mi?

Evet. Dikkatini sürdürmekte zorlanmak yalnızca DEHB ile ilişkili değildir.

Uyku sorunları, kaygı, duygudurumla ilgili güçlükler, öğrenme ve dil sorunları veya başka gelişimsel durumlar zaman zaman dikkatsizlik olarak algılanabilecek davranışlara eşlik edebilir.

Bu nedenle amaç yalnızca DEHB belirtilerini aramak değil, çocuğun yaşadığı güçlüğü bütün olarak anlamaktır.

DEHB'nin genel özellikleri, nedenleri ve değerlendirilmesine ilişkin daha kapsamlı bilgi için odaklanma sorunu çocuk sayfasını inceleyebilirsiniz.

DEHB değerlendirme sürecinde neler ele alınır?

DEHB değerlendirmesi tek bir testten oluşan bir işlem değildir. Çocuğun gelişim öyküsü, günlük yaşamı, okul yaşantısı, davranışlarının hangi ortamlarda ortaya çıktığı ve bu davranışların işlevselliğini nasıl etkilediği birlikte değerlendirilir.

Süreçte çocuğun kendisinden, ebeveynlerden ve gerektiğinde öğretmenlerden bilgi alınabilir. Yaşa ve ihtiyaca göre değerlendirme ölçeklerinden veya performansı inceleyen yardımcı araçlardan da yararlanılabilir.

Burada önemli nokta, bir ölçek veya bilgisayarlı dikkat testi sonucunun tek başına DEHB tanısı anlamına gelmemesidir. Test sonuçları klinik değerlendirmede elde edilen diğer bilgilerle birlikte yorumlanır.

Dikkat performansını değerlendirmek amacıyla kullanılan araçlardan biri hakkında bilgi almak isterseniz moxo testi sayfasına göz atabilirsiniz.

Uzman değerlendirmesi ne zaman düşünülebilir?

Çocuğun odaklanma ve dikkatle ilgili güçlükleri uzun süredir devam ediyor, farklı ortamlarda tekrar ediyor ve okul, aile veya sosyal yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa dikkat eksikliği doktoru ankara değerlendirmesi düşünülebilir.

Değerlendirmenin amacı yalnızca bir tanının bulunup bulunmadığını belirlemek değildir. Çocuğun hangi alanlarda zorlandığını, bu güçlüklerin başka etkenlerle ilişkili olup olmadığını ve ihtiyaçlarının nasıl ele alınabileceğini bütüncül biçimde anlamaktır.

Ebeveynlerin sürece gelirken günlük yaşamdan somut örnekler paylaşması, okuldan alınan gözlemleri aktarması ve varsa daha önce yapılan değerlendirmeleri beraberinde bulundurması çocuğun yaşadığı güçlüğün daha kapsamlı ele alınmasına yardımcı olabilir.