DEHB Olan Çocuk Nasıl Anlaşılır? Ailelerin Merak Ettiği Temel Konular

DEHB olan bir çocuk yalnızca hareketli, unutkan veya dikkati dağınık olduğu için anlaşılmaz. DEHB açısından önemli olan bu davranışların çocuğun gelişim düzeyine göre belirgin olması, uzun süredir devam etmesi, ev ve okul gibi farklı ortamlarda görülmesi ve günlük yaşamını etkilemesidir. Kesin değerlendirme ise sağlık profesyoneli tarafından yapılır.

“Ödev yaparken beş dakika bile oturamıyor.”

“Her gün eşyalarını kaybediyor.”

“Öğretmen derste hayallere daldığını söylüyor.”

“Evde sürekli koşturuyor ama okulda sessiz.”

Bu tür gözlemler ebeveynlerin “Çocuğumda DEHB olabilir mi?” sorusunu sormasına yol açabilir.

Fakat tek tek davranışlara bakarak tanı çıkarmak yerine şu beş soruyu birlikte düşünmek daha yararlıdır:

Ne kadar süredir? Yaşına göre ne kadar belirgin? Nerelerde görülüyor? Hayatında neyi etkiliyor? Başka bir durum bunu açıklayabilir mi?

DEHB Tek Bir Davranıştan Anlaşılmaz

Çocukların zaman zaman dikkati dağılabilir.

Sıkıcı bir görevden kaçınabilir, heyecanlandığında çok konuşabilir veya yorgunken söylenenleri takip etmekte zorlanabilir.

CDC, çocuklarda zaman zaman odaklanma ve davranış düzenleme güçlüğü görülmesinin olağan olduğunu belirtiyor. DEHB'de ise davranışlar daha kalıcı olabilir ve ev, okul veya arkadaşlık alanında belirgin güçlük yaratabilir.

Bu nedenle:

“Çok hareketli = DEHB”

veya:

“Eşyalarını kaybediyor = DEHB”

şeklinde bir eşitlik kurulamaz.

Önemli olan davranışların birlikte oluşturduğu örüntüdür.

1. Davranış Ne Kadar Süredir Devam Ediyor?

Tek bir zor hafta veya birkaç günlük değişiklik DEHB tanısı için yeterli değildir.

Örneğin çocuk;

• yeni okula başlamış,
• evde önemli bir değişiklik yaşamış,
• birkaç gecedir yeterince uyumamış,
• yoğun stres altında

olabilir.

Böyle dönemlerde dikkat ve davranış geçici olarak değişebilir.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin geçici bir durumdan ziyade süreklilik gösteren bir örüntü oluşturup oluşturmadığı önemlidir. Güncel klinik kriterlerde ilgili belirtilerin uzun süreli olması değerlendirilir.

Aile şu soruyu not edebilir:

“Bu davranışı ilk ne zaman fark ettik ve o zamandan beri nasıl değişti?”

2. Aynı Yaştaki Çocuklara Göre Ne Kadar Belirgin?

Dört yaşındaki bir çocuktan kırk dakika boyunca sessizce oturmasını beklemek ile on iki yaşındaki bir çocuktan aynı şeyi beklemek aynı değildir.

Çocuğun yaş ve gelişim düzeyi mutlaka dikkate alınmalıdır.

DEHB değerlendirmesinde davranışların kişinin gelişim düzeyiyle uyumsuz ölçüde belirgin olması önem taşır.

Bu nedenle:

“Çok hareketli.”

ifadesinden çok:

“Yaşıtları etkinliği sürdürebilirken o birkaç dakika içinde sürekli ortamdan ayrılıyor ve hiçbir görevi tamamlayamıyor.”

gibi somut gözlemler daha fazla bilgi sağlar.

Önemli detay: DEHB değerlendirmesi çocuğu “ideal çocuk” ile değil, yaş ve gelişim düzeyine uygun beklentilerle karşılaştırır.

3. Davranış Ev ve Okul Gibi Farklı Ortamlarda Görülüyor mu?

Bu ayrım çok önemlidir.

Çocuk yalnızca ödev yaparken dikkatsiz olabilir.

Yalnızca belirli bir derste zorlanabilir.

Sadece evde yoğun hareketli davranabilir.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi dikkate alınır. Güncel klinik kriterler ev, okul, sosyal ortamlar veya başka etkinliklerden iki veya daha fazlasında belirtilerin bulunmasını değerlendirir.

Bu yüzden öğretmen gözlemleri önemlidir.

Ancak ev ve okulun farklı şeyler söylemesi de değerlidir.

Örneğin:

Evde: Ödev sırasında sürekli ebeveyn desteği gerekiyor.

Okulda: Öğretmen net rutin sayesinde daha az sorun görüyor.

Bu fark, “bir taraf yanlış görüyor” anlamına gelmez.

Çocuğun hangi çevresel yapı içinde daha kolay işlev gösterdiğini anlamaya yardımcı olabilir.

4. Davranış Çocuğun Hayatında Neyi Etkiliyor?

DEHB değerlendirmesinde belki de en önemli sorulardan biri budur.

Bir çocuk çok konuşkan olabilir ama:

• derslerini tamamlıyor,
• arkadaşlarıyla iyi geçiniyor,
• ev sorumluluklarını sürdürüyor

olabilir.

Başka bir çocukta ise dikkatsizlik:

• ödevlerin saatler sürmesine,
• sürekli eşya kaybetmesine,
• okul başarısının düşmesine,
• her akşam aile içi çatışmaya,
• arkadaşlarla sorun yaşamaya

neden olabilir.

DEHB açısından yalnızca davranışın varlığı değil, işlevselliği ne kadar bozduğu önemlidir. CDC'nin klinik rehberi belirtilerin sosyal, okul veya başka önemli yaşam alanlarında işlevselliği azaltmasını tanısal değerlendirmede temel unsur olarak ele alıyor.

Bu nedenle aile için daha yararlı soru:

“Çocuğum ne yapıyor?” değil, “Bu davranış nedeniyle neyi yapamıyor veya yapmakta zorlanıyor?”

olabilir.

5. Benzer Belirtileri Açıklayabilecek Başka Bir Durum Olabilir mi?

Dikkatsizlik yalnızca DEHB'de görülmez.

Örneğin uyku problemi yaşayan bir çocuk gündüz:

• dalgın,
• unutkan,
• huzursuz

görünebilir.

Yoğun kaygı yaşayan bir çocuk da konsantre olmakta zorlanabilir.

Öğrenme güçlüğü bulunan çocuk özellikle zorlandığı derslerde görevden kaçınıyor veya “dikkatsiz” görünüyor olabilir.

CDC, uyku sorunları, kaygı, depresyon ve bazı öğrenme güçlüklerinin DEHB'ye benzer belirtiler oluşturabileceğini belirtiyor. Değerlendirmede gerektiğinde öğrenme/dil bozuklukları, OSB, tikler ve başka eşlik eden durumlar da gözden geçirilir.

Bu nedenle amaç:

“Başka hastalık aramak”

değil,

“Çocuğun yaşadığı güçlüğü en iyi ne açıklıyor?”

sorusuna yanıt bulmaktır.

DEHB Olan Çocuk Mutlaka Çok Hareketli midir?

Hayır.

Bu, DEHB hakkındaki en yaygın yanlış anlaşılmalardan biridir.

DEHB:

• ağırlıklı dikkatsiz,
• ağırlıklı hiperaktif-dürtüsel,
• veya iki alanın birlikte görüldüğü

bir görünüm sergileyebilir.

Bu nedenle bir çocuk sınıfta sessiz olabilir ancak:

• sık hayallere dalabilir,
• yönergeleri kaçırabilir,
• ödevleri yarım bırakabilir,
• eşyalarını sürekli unutabilir,
• organizasyonda belirgin zorlanabilir.

Belirgin hiperaktivitenin olmaması DEHB ihtimalini tek başına dışlamaz.

Sevdiği Oyuna Saatlerce Odaklanabiliyorsa DEHB Olmaz mı?

Tek bir etkinliğe uzun süre odaklanabilmesi DEHB'yi tek başına dışlamaz.

Çocuğun her koşulda dikkatini sürdürememesi gerekmez.

Asıl önemli olan dikkat ve öz düzenleme becerilerinin farklı talepler karşısında nasıl işlediğidir.

Örneğin çocuk çok sevdiği bir aktivitede uzun süre kalabilirken:

• sınıf çalışmasına başlamakta,
• sıkıcı ödevi sürdürmekte,
• uzun bir yönergeyi aklında tutmakta,
• rutin sorumluluklarını organize etmekte

zorlanabilir.

Bu nedenle:

“İstediğinde yapıyor, demek ki sorun yok.”

çıkarımı tek başına yeterli değildir.

Ailelerin Gözlemleyebileceği Somut Örnekler

Tanı koymaya çalışmak yerine günlük yaşamdan somut örnekler toplamak daha yararlıdır.

Genel ifade	Daha açıklayıcı gözlem
Dikkati çok dağınık	10 dakikalık ödevde 6-7 kez masadan kalkıyor
Çok unutkan	Haftada birkaç kez okul materyallerini eve getirmiyor
Çok hareketli	Yemek sırasında tekrar tekrar kalkıyor ve yemeği tamamlamakta zorlanıyor
Söz dinlemiyor	İki aşamalı yönergenin ikinci bölümünü sıklıkla unutuyor
Çok sabırsız	Oyunlarda sıra beklemekte zorlandığı için arkadaşlarıyla sık çatışıyor
Ders yapmıyor	Görevi başlatmak için sürekli birebir yetişkin desteği gerekiyor

Bu örnekler tanı kriteri değildir.

Ancak uzman değerlendirmesinde “çok dikkatsiz” gibi genel ifadelerden daha açıklayıcı olabilir.

Dikkat Testi DEHB'yi Kesin Gösterir mi?

Hayır.

DEHB'yi tek başına tanılayan veya dışlayan bir dikkat testi bulunmaz.

Bilgisayarlı dikkat testleri, değerlendirme ölçekleri veya başka araçlar uygun durumlarda yardımcı bilgi sağlayabilir.

Ancak tanısal değerlendirmede;

• çocuğun gelişim öyküsü,
• ebeveyn gözlemleri,
• öğretmen/okul bilgileri,
• belirtilerin ne zamandır sürdüğü,
• farklı ortamlardaki işlevsellik,
• başka olası nedenler

birlikte ele alınır.

Test sonucu klinik değerlendirmenin bir parçası olabilir; klinik değerlendirmenin kendisi değildir.

Ne Zaman Çocuk Psikiyatrisi Değerlendirmesi Düşünülebilir?

Çocuğun dikkat, hareketlilik veya dürtüsellikle ilgili davranışları:

• uzun süredir devam ediyorsa,
• yaş ve gelişim düzeyine göre belirgin görünüyorsa,
• ev ve okul gibi farklı ortamlarda görülüyorsa,
• ders veya görev tamamlamayı zorlaştırıyorsa,
• arkadaş ilişkilerini etkiliyorsa,
• aile içinde sürekli çatışmaya yol açıyorsa,
• unutkanlık ve organizasyon sorunları günlük yaşamı belirgin etkiliyorsa,
• kaygı, uyku, öğrenme veya başka davranış sorunları da eşlik ediyorsa

çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülebilir.

DEHB'nin tanı ve tedavi yaklaşımı hakkında daha geniş bilgi için DEHB değerlendirmesi ve tedavi süreci sayfası incelenebilir.

İlk Görüşme Öncesinde Aile Neleri Not Edebilir?

Randevu öncesinde evde DEHB testi yapmaya çalışmak yerine şu bilgileri hazırlayabilirsiniz:

• Davranışları ilk ne zaman fark ettiniz?
• Evde en zorlandığı durum hangisi?
• Öğretmen ne gözlemliyor?
• Belirtiler yalnızca derslerde mi görülüyor?
• Uyku düzeni nasıl?
• Belirli derslerde diğerlerinden çok daha fazla zorlanıyor mu?
• Arkadaş ilişkileri nasıl?
• Ödev süreci ne kadar zaman alıyor?
• Günlük sorumluluklarını ne ölçüde kendi başına tamamlıyor?
• Çocuğun çok iyi yaptığı ve odaklanabildiği alanlar neler?

Çocuğun güçlü olduğu alanları da anlatmak önemlidir.

Değerlendirmenin amacı yalnızca güçlükleri listelemek değil, çocuğun genel işlevselliğini anlamaktır.

Sık Sorulan Sorular

DEHB olan çocuk nasıl davranır?

DEHB tek bir davranış biçimine sahip değildir. Bazı çocuklarda dikkatsizlik, bazılarında hiperaktivite ve dürtüsellik daha belirgin olabilir. Tanısal değerlendirmede belirtilerin sürekliliği, farklı ortamlardaki görünümü ve günlük işlevselliğe etkisi önemlidir.

Çok hareketli her çocukta DEHB var mıdır?

Hayır. Hareketlilik çocukluk gelişiminin doğal bir parçası olabilir. DEHB açısından davranışın yaşa göre ne kadar belirgin olduğu, ne kadar sürdüğü ve günlük yaşamı nasıl etkilediği değerlendirilir.

Sessiz bir çocukta DEHB olabilir mi?

Evet. Bazı çocuklarda hiperaktiviteden çok dikkatsizlik ön planda olabilir. Sık hayallere dalma, görevleri tamamlayamama, unutkanlık ve organizasyon güçlüğü görülebilir.

Evde çok hareketli ama okulda sakin. DEHB olabilir mi?

Tek başına bu gözlemle tanı konamaz. Ortamların yapısı çocuğun davranışlarını etkileyebilir. DEHB değerlendirmesinde farklı ortam bilgilerinin birlikte ele alınması önemlidir.

Çocuğum sevdiği oyuna çok iyi odaklanıyor. DEHB olamaz mı?

Bu durum DEHB'yi tek başına dışlamaz. Değerlendirmede çocuğun farklı görevlerde dikkatini düzenleme ve sürdürme becerisi incelenir.

Dikkat testi DEHB tanısı koyar mı?

Hayır. DEHB'yi tek başına tanılayan bir test yoktur. Testler gerektiğinde kapsamlı değerlendirmenin yardımcı parçalarından biri olabilir.

DEHB belirtileri başka bir durumdan kaynaklanabilir mi?

Benzer belirtiler uyku sorunları, kaygı, depresyon veya bazı öğrenme güçlüklerinde de görülebilir. Bazı durumlar DEHB'ye eşlik de edebilir. Bu nedenle ayırıcı değerlendirme önemlidir.

Ne zaman uzmana başvurmak gerekir?

Dikkat, hareketlilik veya dürtüsellik güçlükleri uzun sürüyor, yaşına göre belirgin görünüyor ve okul, aile veya arkadaş ilişkilerini etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

“DEHB Belirtisi Var mı?” Yerine Bu Beş Soruyu Sorun

Ebeveynlerin internetten belirti listesi okuyarak çocuğa tanı koymaya çalışması anlaşılır bir eğilimdir.

Fakat daha yararlı bir gözlem çerçevesi şudur:

Ne kadar süredir?

Yaşına göre ne kadar belirgin?

Hangi ortamlarda görülüyor?

Günlük hayatında neyi etkiliyor?

Başka bir durum bunu açıklayabilir mi?

Bu sorular DEHB tanısı koymaz. Ancak hangi gözlemlerin çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesinde paylaşılmasının önemli olduğunu daha net hale getirebilir.

Çocuğunuzdaki dikkat, dürtüsellik veya hareketlilik güçlükleri uzun süredir devam ediyor ve okul, aile ya da sosyal yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa Uzm. Dr. Rukiye Çolak Sivri ile Ankara/Çukurambar'da çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi için randevu talebinde bulunabilirsiniz.

Bilgilendirme notu: Bu içerik genel sağlık bilgisi amacıyla hazırlanmıştır. DEHB tanısı koymaz ve çocuğa özel tıbbi veya çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kaynaklar

• Centers for Disease Control and Prevention — Symptoms of ADHD, 2026
• Centers for Disease Control and Prevention — Diagnosing ADHD, 2026
• Centers for Disease Control and Prevention — Clinical Care of ADHD in Children, 2026
• Centers for Disease Control and Prevention — Other Concerns and Conditions with ADHD, 2026