D2 Dikkat Testi: Ailelerin Not Alabileceği Gözlemler

D2 Dikkat Testi, yapılandırılmış bir görev sırasında dikkat ve konsantrasyon performansı hakkında bilgi sağlayabilen bir değerlendirme aracıdır. Tek başına DEHB veya başka bir psikiyatrik tanı koymaz. Ailelerin test öncesinde çocuğun göreve başlama, sürdürme, hata yapma ve farklı ortamlardaki dikkat örüntülerini not etmesi değerlendirmeye katkı sağlayabilir.

D2 Dikkat Testi tek başına tanı koyar mı?

Hayır.

D2 gibi dikkat testleri çocuğun belirli koşullar altında gösterdiği performans hakkında yapılandırılmış bilgi sağlar. Ancak günlük yaşam çok daha değişkendir.

Çocuk test ortamında dikkatini sürdürebilir ancak sınıfta;

• uzun yönergeleri takip etmekte,

• çok aşamalı görevleri tamamlamakta,

• dikkat dağıtıcı uyaranlar arasında çalışmakta,

• ödevlerini organize etmekte

zorlanabilir.

Bunun tersi de mümkündür. Günlük yaşamda dikkatle ilgili güçlükler tarif edilen bir çocuk, yapılandırılmış ve kısa süreli bir görevde daha iyi performans gösterebilir.

Bu nedenle test sonucu tek başına:

“Dikkat sorunu var.”

veya

“Dikkat sorunu yok.”

sonucuna dönüştürülmemelidir.

Klinik görüşme, aile gözlemleri, öğretmen bilgileri, okul işlevselliği ve gerektiğinde diğer değerlendirmeler birlikte ele alınır.

Aileler dikkati günlük yaşamda nasıl gözlemleyebilir?

“Dikkati dağınık.”

ifadesi aile açısından anlaşılır olsa da değerlendirme için oldukça geniştir.

Daha açıklayıcı olan, dikkatin hangi aşamada zorlandığını gözlemlemektir.

Göreve başlama

Bazı çocuklar yapmaları gerekeni bilir ancak göreve başlamayı sürekli erteler.

Aileler şu durumlara bakabilir:

• Ödeve veya günlük sorumluluğa hatırlatma olmadan başlayabiliyor mu?

• Ne yapması gerektiğini bildiği hâlde başka işlerle oyalanıyor mu?

• Yönerge verildiğinde göreve geçmek için tekrar tekrar hatırlatma gerekiyor mu?

• Sevdiği görevlerde ve zorlandığı görevlerde başlama davranışı değişiyor mu?

Örneğin:

“Hiç ders çalışmıyor.”

yerine:

“Ne yapacağını biliyor ancak masaya oturduktan sonra göreve başlamak için birkaç kez hatırlatma gerekiyor.”

gibi bir gözlem daha somuttur.

Görevi sürdürme

Göreve başlamanın yanında sürdürebilmek de ayrı bir beceridir.

Aileler:

• Çalışırken sık sık başka şeylerle ilgileniyor mu?

• Görevi bitirmeden farklı bir işe geçiyor mu?

• Dışarıdan gelen ses veya hareketlerle kolayca bölünüyor mu?

• Tekrar yönlendirildiğinde göreve dönebiliyor mu?

• İlgi duyduğu etkinliklerle zorlandığı görevler arasında belirgin fark var mı?

gibi noktaları gözlemleyebilir.

Bir çocuğun sevdiği bir oyun veya etkinlikte uzun süre odaklanabilmesi, diğer ortamlardaki dikkat güçlüğünü tek başına dışlamaz.

Görevi tamamlama

Bazı çocuklar başlayıp bir süre devam ettiği hâlde görevin sonuna ulaşmakta zorlanabilir.

Örneğin:

• Ödevin bazı bölümlerini unutma,

• son soruları boş bırakma,

• kişisel eşyaları toplarken işi yarıda bırakma,

• çok aşamalı bir yönergede son adımları atlama

gibi örüntüler görülebilir.

Aileler yalnızca “bitirdi mi?” sorusuna değil, görevi tamamlamak için ne kadar dış desteğe ihtiyaç duyduğuna da bakabilir.

Hızlı çalışmak mı, doğru çalışmak mı daha önemlidir?

Dikkat performansı yalnızca hızla ilgili değildir.

Bazı çocuklar görevi çok hızlı tamamlamaya çalışırken ayrıntıları kaçırabilir. Başka çocuklar ise hata yapmamak için oldukça kontrollü çalışır ancak görevi tamamlamaları daha uzun sürebilir.

Bu nedenle aileler günlük yaşamda hız-doğruluk dengesini gözlemleyebilir.

Örneğin:

• Soruları hızlı okuyup bazı bölümleri atlıyor mu?

• Bildiği bir işlemi acele ettiği için yanlış mı yapıyor?

• Çalışmasını kontrol ettiğinde hatalarını fark edebiliyor mu?

• Çok dikkatli çalıştığı için görevleri tamamlamak zorlaşıyor mu?

• Hız baskısı olduğunda hata örüntüsü değişiyor mu?

“Çok hata yapıyor.”

yerine:

“Ödevi hızlı bitirmek istediğinde sorunun son kısmını okumadan cevap vermeye daha sık başlıyor.”

gibi bir kayıt daha kullanışlıdır.

Amaç aileden hız veya hata puanı hesaplamasını beklemek değildir. Günlük çalışma biçiminin nasıl göründüğünü tarif etmek yeterlidir.

Hata örüntüleri neden not edilebilir?

Her çocuk hata yapar.

Değerlendirme açısından daha yararlı olan, hataların rastgele mi yoksa tekrar eden bir örüntü mü oluşturduğunu gözlemlemektir.

Aileler şu ayrıntılara bakabilir:

• Görevin başında mı, ilerleyen bölümünde mi daha çok hata oluyor?

• Yönergenin belirli bir bölümünü sürekli atlıyor mu?

• Kontrol etmesi istendiğinde hatasını fark edebiliyor mu?

• Sessiz ortamda ve daha hareketli ortamda sonuç değişiyor mu?

• Hata yalnızca belirli derslerde mi görülüyor?

• Yazılı görevlerle sözlü görevlar arasında fark var mı?

Örneğin:

“Dikkatsizlikten yanlış yapıyor.”

yerine:

“Uzun yönergelerde ilk adımı yapıyor ancak sonraki adımlardan birini sık sık unutuyor; yönerge bölündüğünde daha rahat tamamlıyor.”

şeklinde bir gözlem daha fazla bilgi sağlar.

Dikkat her görevde aynı mı görünür?

Hayır.

Dikkat, görevin özelliklerinden ve ortamdan etkilenebilir.

Bir çocuk:

• ilgi duyduğu etkinlikte,

• bire bir çalışırken,

• görsel materyal kullanıldığında,

• yönerge kısa ve net olduğunda

daha rahat çalışabilir.

Buna karşılık:

• uzun ve tekrar eden görevlerde,

• çok aşamalı yönergelerde,

• kalabalık veya gürültülü ortamlarda,

• zihinsel çaba gerektiren ödevlerde

daha fazla güçlük gösterebilir.

Bu farklılıklar önemlidir.

Ailenin yalnızca “İstediği zaman yapıyor.” sonucuna ulaşması yerine hangi koşulların performansı değiştirdiğini gözlemlemesi daha yararlı olabilir.

Ev ve okul gözlemleri neden birlikte değerlendirilir?

Çocuk evde ve okulda aynı dikkat davranışını göstermeyebilir.

Ev ortamında bire bir yardım bulunabilir. Okulda ise çocuk aynı anda öğretmeni dinlemek, materyallerini düzenlemek, sınıftaki uyaranları göz ardı etmek ve görevi zamanında tamamlamak zorunda olabilir.

Bu nedenle öğretmenden somut örnekler alınabilir:

• Yönergeyi ilk seferde takip edebiliyor mu?

• Çalışmaya başlamak için ek hatırlatma gerekiyor mu?

• Görev sırasında sık sık başka şeylerle ilgileniyor mu?

• Başladığı çalışmayı tamamlayabiliyor mu?

• Materyallerini sık unutuyor mu?

• Hatalar belirli derslerde mi artıyor?

• Bire bir yönlendirme verildiğinde performans değişiyor mu?

“Okulda dikkatsiz.”

yerine belirli bir ders veya görevde ne olduğunu tarif etmek daha açıklayıcıdır.

Ev ve okul gözlemlerinin farklı olması, taraflardan birinin yanlış gözlem yaptığı anlamına gelmez. Farklı ortamların çocuktan beklediği dikkat ve organizasyon düzeyi aynı değildir.

Uyku, kaygı veya öğrenme güçlüğü dikkati etkileyebilir mi?

Evet.

Dikkat güçlüğü yalnızca DEHB ile ilişkili değildir.

Uyku sorunları yaşayan bir çocuk gün içinde daha yorgun ve dalgın görünebilir. Kaygı yaşayan bir çocuk dikkatini yaptığı işten çok endişe duyduğu konuya yöneltebilir. Okuma veya öğrenme güçlüğü yaşayan çocuk ise zorlandığı akademik görevlerde dikkatini sürdüremiyormuş gibi görünebilir.

Bu nedenle aileler şu bilgileri de uzmanla paylaşabilir:

• Uyku düzeninde belirgin değişiklik var mı?

• Dikkat güçlüğü özellikle belirli derslerde mi ortaya çıkıyor?

• Çocuk görev sırasında kaygılı görünüyor mu?

• Okuma, yazma veya matematikte ayrı bir güçlük var mı?

• Son dönemde duygusal veya çevresel bir değişiklik oldu mu?

• Sorun yalnızca okul görevlerinde mi görülüyor?

Bu bilgiler dikkatin daha geniş klinik bağlamda değerlendirilmesine yardımcı olur.

D2 ve Burdon Dikkat Testi aynı test midir?

Hayır.

D2 Dikkat Testi ile Burdon Dikkat Testi ayrı değerlendirme araçlarıdır. Her ikisi de dikkat performansıyla ilgili bilgi sağlayabilir ancak uygulama biçimleri ve değerlendirme yapıları aynı değildir.

Bu nedenle “Burdon dikkat testi” ve “D2 dikkat testi” ifadeleri birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Burdon'un genel özellikleri hakkında Burdon dikkat testi sayfası incelenebilir.

Dikkat alanında kullanılan bir başka yapılandırılmış araç olan MOXO dikkat testi de farklı bir uygulama ve değerlendirme yapısına sahiptir.

Hangi aracın gerekli olduğuna yalnızca test adından veya internet üzerindeki belirti listelerinden hareketle karar verilmemelidir. Başvuru sorusuna göre değerlendirme yöntemi değişebilir.

Benzer şekilde okul olgunluğu testi dikkat testleriyle aynı soruyu yanıtlamaz; çocuğun okul başlangıcına hazır oluşuna ilişkin farklı alanları ele alan ayrı bir değerlendirme konusudur.

Aileler kısa bir dikkat gözlem notunu nasıl hazırlayabilir?

Uzun günlükler veya evde test benzeri uygulamalar gerekli değildir.

Günlük yaşamdan birkaç somut örneği şu başlıklarla not etmek yeterli olabilir:

• Görev: Çocuk ne yapıyordu?

• Başlama: Göreve nasıl başladı?

• Sürdürme: Çalışırken ne oldu?

• Hata: Nasıl hatalar yaptı?

• Kontrol: Hatalarını gözden geçirince fark edebildi mi?

• Ortam: Nerede ve hangi koşulda zorlandı?

• Destek: Hatırlatma veya yapılandırma verildiğinde ne değişti?

• İşlev: Bu durum okul veya ev yaşamını nasıl etkiledi?

• Güçlü olduğu koşul: Hangi tür görevlerde daha rahat çalıştı?

Örneğin:

Görev: Yazılı ödev
Başlama: Masaya oturuyor ancak hangi sorudan başlayacağını belirlemek için yetişkin yönlendirmesi istiyor.
Sürdürme: Uzun sorularda başka şeylerle ilgilenmeye daha sık başlıyor.
Hata: Sorunun bazı bölümlerini okumadan cevap verebiliyor.
Kontrol: Yeniden okuması istendiğinde hataların bir kısmını kendisi fark ediyor.
Daha kolay olduğu durum: Görev kısa bölümlere ayrıldığında daha düzenli ilerliyor.

Başka bir örnek:

Görev: Sınıf çalışması
Öğretmen gözlemi: Sözel anlatımı takip edebiliyor ancak birden fazla adım içeren yönergelerde bazı basamakları kaçırıyor.
Başlama: Öğretmenin bireysel hatırlatmasından sonra göreve geçiyor.
Tamamlama: Çalışmanın son bölümünü zaman zaman eksik bırakıyor.
Güçlü olduğu durum: Bire bir çalışmada görevi daha bağımsız sürdürüyor.

Bir başka örnek:

Görev: Sevdiği masa oyunu
Gözlem: Kuralları takip ediyor ve etkinliği istekli biçimde sürdürüyor.
Fark: Yazılı okul görevlerinde dikkatin sürdürülmesi daha zor görünüyor.

Bu son örnek de önemlidir. Çocuğun hangi koşullarda iyi odaklanabildiğini bilmek, yalnızca zorlandığı durumları listelemekten daha açıklayıcıdır.

D2 Dikkat Testi öncesinde amaç aileden çocuğun dikkat düzeyini puanlamasını veya evde tanı koymasını beklemek değildir. Daha yararlı olan; dikkatin günlük yaşamda hangi görevlerde, hangi ortamlarda ve nasıl değiştiğini somutlaştırmaktır. Test performansı bu bilgiler ve klinik görüşmeyle birlikte değerlendirildiğinde daha anlamlı bir çerçeve oluşabilir.