Sınıf İçinde Yerinde Duramama: Ailelerin Sorabileceği 5 Temel Soru

Öğretmenden “ders sırasında sık sık ayağa kalkıyor” ya da “yerinde durmakta zorlanıyor” şeklinde geri bildirim almak ailelerin dikkatini çekebilir. Ancak sınıfta hareketli olmak tek başına DEHB anlamına gelmez. Davranışın sıklığı, farklı ortamlardaki görünümü ve çocuğun günlük yaşamına etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

1. Yerinde duramama ne kadar sık ve hangi durumlarda görülüyor?

Çocukların uzun süre aynı yerde oturmakta zaman zaman zorlanması olağandır. Özellikle yorgunluk, sıkılma, uzun ders süreleri veya hareket ihtiyacı davranışı etkileyebilir.

Bu nedenle ilk soru yalnızca “Çocuğum ayağa kalkıyor mu?” olmamalıdır. Davranışın nasıl ortaya çıktığına bakmak daha açıklayıcıdır.

Örneğin şu ayrıntılar önem taşıyabilir:

• Hangi derslerde veya etkinliklerde daha sık görülüyor?

• Oturması beklendiğinde ne kadar süre sonra ayağa kalkıyor?

• Kısa bir hatırlatmadan sonra yerine dönebiliyor mu?

• Hareketlilik belirli günlerde mi artıyor, yoksa sürekli mi görülüyor?

• Grup çalışması, bireysel çalışma veya sınav gibi farklı durumlarda değişiyor mu?

“Çok hareketli” gibi genel bir tanımlama yerine somut örnekler toplamak, davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını anlamaya yardımcı olur.

2. Aynı davranış evde ve başka ortamlarda da görülüyor mu?

Çocuğun davranışlarını yalnızca sınıf ortamında değerlendirmek yeterli değildir.

Bazı çocuklar kalabalık, uzun süre oturmayı gerektiren veya dikkat dağıtıcı uyaranların fazla olduğu ortamlarda daha fazla zorlanabilir. Evde ise aynı güçlük belirgin olmayabilir. Başka çocuklarda hareketlilik ev ödevi, yemek, kurs veya sosyal etkinlik sırasında da görülebilir.

Bu nedenle aileler okuldan gelen gözlemleri evdeki davranışlarla karşılaştırabilir.

Örneğin çocuk;

• ödev sırasında sık sık masadan kalkıyor mu,

• yemek boyunca oturmakta zorlanıyor mu,

• sakin bir etkinliği sürdürmekte güçlük çekiyor mu,

• sırada bekleme gerektiren durumlarda zorlanıyor mu,

• farklı ortamlarda da sürekli hareket hâlinde görünüyor mu?

Farklı ortamlardan gelen bilgiler, davranışın yalnızca belirli bir durumla mı ilişkili olduğunu yoksa daha geniş bir örüntünün parçası mı olduğunu anlamaya yardımcı olur.

3. Dikkat veya dürtüsellikle ilgili başka güçlükler eşlik ediyor mu?

Sınıfta yerinden kalkma yalnızca hareketlilik açısından ele alınmamalıdır. Çocuğun dikkatini sürdürme ve davranışını kontrol etme biçimi de değerlendirmeye katkı sağlar.

Aileler ve öğretmenler aynı dönemde şu tür güçlüklerin bulunup bulunmadığını gözlemleyebilir:

• yönergeleri sonuna kadar takip etmekte zorlanma,

• görevleri tamamlamadan başka bir işe geçme,

• sık eşya kaybetme veya unutma,

• dikkatin çevredeki uyaranlarla kolayca bölünmesi,

• sırasını beklemekte zorlanma,

• konuşma veya etkinliklere sık sık araya girme.

Bu davranışların görülmesi de tek başına bir tanı anlamına gelmez. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi ve davranışların günlük yaşamdaki etkisi birlikte değerlendirilir.

Dikkat eksikliği belirtileri hakkında daha geniş bilgi edinmek, dikkat, hareketlilik ve dürtüsellik alanlarının birlikte nasıl ele alındığını anlamaya yardımcı olabilir.

4. Davranış çocuğun okul ve günlük yaşamını etkiliyor mu?

Bir davranışın bulunması kadar çocuğun yaşamında oluşturduğu etki de önemlidir.

Örneğin sınıfta sık ayağa kalkmak öğretmenin yalnızca ara sıra hatırlatma yapmasını gerektiriyor ve çocuk derslerini, arkadaşlıklarını veya görevlerini sürdürebiliyorsa tablo farklı olabilir.

Buna karşılık davranış;

• dersleri takip etmeyi sürekli bölüyorsa,

• görevlerin tamamlanmasını güçleştiriyorsa,

• sınıf kurallarına uyumu belirgin biçimde etkiliyorsa,

• arkadaş ilişkilerinde tekrarlayan sorunlara yol açıyorsa,

• çocuğun akademik performansını veya günlük sorumluluklarını etkiliyorsa

daha ayrıntılı değerlendirme gerekebilir.

Bu aşamada yalnızca sorun yaşanan anları değil, çocuğun hangi koşullarda daha rahat odaklanabildiğini ve davranışını düzenleyebildiğini de gözlemlemek yararlıdır. Böylece güçlüğün yanı sıra çocuğun güçlü olduğu koşullar da anlaşılabilir.

5. Ne zaman uzman değerlendirmesi düşünülebilir?

Sınıfta yerinde duramama uzun süredir devam ediyor, farklı ortamlarda benzer biçimde görülüyor ve çocuğun okul, aile veya sosyal yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa uzman değerlendirmesi düşünülebilir.

Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesinde yalnızca sınıftaki tek bir davranışa bakılmaz. Çocuğun gelişim öyküsü, dikkat ve hareketlilik özellikleri, okul yaşamı, aileden ve gerektiğinde öğretmenden alınan bilgiler ile benzer görünümler oluşturabilecek başka etkenler birlikte ele alınabilir.

Gerektiğinde ölçekler veya dikkat performansını inceleyen yardımcı değerlendirme araçları da kullanılabilir. Ancak bir test sonucu tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez; sonuçlar klinik değerlendirmedeki diğer bilgilerle birlikte yorumlanır.

Bu tür araçlardan biri hakkında bilgi edinmek için moxo testi sayfasını inceleyebilirsiniz.

Ailelerin değerlendirme öncesinde öğretmenden somut örnekler istemesi de yararlı olabilir. “Derste hareketli” gibi genel bir ifade yerine davranışın hangi derslerde ortaya çıktığı, ne kadar sık tekrar ettiği, yönlendirme sonrasında ne olduğu ve çocuğun öğrenmesini nasıl etkilediği gibi ayrıntılar daha açıklayıcı bir tablo oluşturabilir.

Gerekli durumlarda dikkat eksikliği doktoru ankara konusunda uzman değerlendirmesine başvurulabilir.