3 Yaş Konuşma Gecikmesi: Uzman Görüşmesi Öncesi Bilinmesi Gerekenler

3 yaş konuşma gecikmesinde yalnızca çocuğun kaç kelime söylediğine bakılmaz. Söyleneni anlama, karşılıklı konuşma, isteklerini ifade etme, soru sorma, jest kullanma, oyun ve sosyal iletişim de birlikte gözlemlenir. Daha önce kullandığı kelimeleri veya iletişim becerilerini kaybetmesi ise değerlendirmeyi ertelememek gereken önemli bir durumdur.

3 yaş konuşma gecikmesinde yalnızca kelime sayısına mı bakılır?

Hayır. Kelime sayısı dil gelişimi hakkında bilgi sağlayabilir ancak tek başına yeterli değildir.

Üç yaş civarında iletişim giderek daha karşılıklı bir hâl alır. Çocuk yalnızca nesnelerin adını söylemek yerine konuşmayı istemek, soru sormak, cevap vermek, bir yaşantısını paylaşmak ve başka kişilerle etkileşim kurmak için kullanmaya başlar.

Bu nedenle aileler kendilerine yalnızca:

“Kaç kelime söylüyor?”

sorusunu değil, şu soruları da sorabilir:

• İhtiyacını kelimelerle veya kısa ifadelerle anlatabiliyor mu?

• Benimle karşılıklı konuşmaya katılıyor mu?

• Soru soruyor mu?

• Kendisine sorulan basit sorulara cevap verebiliyor mu?

• Bir olay veya gördüğü şey hakkında bir şey anlatmaya çalışıyor mu?

• Konuşmayı yalnızca istemek için mi, paylaşmak için de mi kullanıyor?

Önemli olan çocuğu evde sınamak değil, dili günlük yaşam içinde nasıl kullandığını gözlemlemektir.

Çocuk söylenenleri ne kadar anlıyor?

Konuşma gecikmesinde çocuğun yalnızca ne söylediği değil, ne anladığı da önemlidir.

Bazı çocuklar az konuşmasına rağmen günlük konuşmaları ve yönergeleri oldukça iyi anlayabilir. Başka çocuklarda ise hem konuşma hem de dili anlama alanında güçlük görülebilir.

Aileler günlük yaşamda şu tür durumlara bakabilir:

• “Ayakkabını getir.” gibi basit yönergeleri anlayabiliyor mu?

• İki aşamalı basit bir yönergeyi takip edebiliyor mu?

• Günlük nesnelerin ve kişilerin adlarını anlıyor mu?

• “Kim?”, “nerede?” veya “ne yapıyor?” gibi basit sorulara uygun tepki veriyor mu?

• Bir resimde veya kitapta gösterilen eylemi anlayabiliyor mu?

• Konuşulan konuya uygun tepki verebiliyor mu?

Örneğin:

“Bizi anlamıyor.”

yerine:

“Tek basamaklı yönergeleri genellikle yerine getiriyor ancak iki parçalı yönergelerde ikinci kısmı sık kaçırıyor.”

gibi somut bir gözlem uzman görüşmesinde daha açıklayıcı olabilir.

Karşılıklı konuşma ve iletişim nasıl gözlemlenebilir?

Konuşma, yalnızca kelime üretmek değildir.

Çocuğun başka bir kişiyle iletişimi başlatması, karşısındaki kişinin söylediğine cevap vermesi ve iletişimi birkaç adım sürdürebilmesi de önemlidir.

Aileler şu noktaları gözlemleyebilir:

• Size bir şey anlatmak için kendiliğinden geliyor mu?

• Siz bir şey söylediğinizde uygun biçimde cevap vermeye çalışıyor mu?

• Kısa da olsa karşılıklı konuşma oluşuyor mu?

• İlgisini çeken bir şeyi size göstermek veya anlatmak istiyor mu?

• Yardım gerektiğinde bunu size nasıl bildiriyor?

• İletişim kurmak için kelime, ses, bakış ve jestleri birlikte kullanıyor mu?

Örneğin bir çocuk az kelime kullanıyor olabilir ancak istediği oyuncağı gösterir, ebeveynine bakar, işaret eder ve ses çıkararak iletişim kurmaya çalışır.

Başka bir çocuk daha fazla kelime söylemesine rağmen konuşmayı karşılıklı iletişim amacıyla kullanmakta zorlanabilir.

Bu nedenle yalnızca konuşmanın miktarına değil, iletişim işlevine de bakmak yararlıdır.

Jestler, işaret etme ve oyun neden önemlidir?

Dil gelişimi sosyal iletişim ve oyun gelişiminden tamamen ayrı değildir.

Çocuk henüz istediği kadar konuşamasa bile iletişim kurmak için başka yollar kullanabilir.

Örneğin:

• istediği nesneyi işaret etmek,

• ilgisini çeken bir şeyi size göstermek,

• el sallamak,

• başıyla “evet” veya “hayır” anlatmak,

• sizi oyuna çağırmak,

• gördüğü hareketleri taklit etmek

iletişimin parçalarıdır.

Oyun da önemli bilgiler sağlayabilir.

Aileler çocuğun:

• arabayı sürme,

• bebeğe yemek yedirme,

• oyuncak telefonu kulağına götürme,

• günlük yaşamda gördüğü davranışları oyunda taklit etme

gibi sembolik veya hayali oyunlara katılıp katılmadığını gözlemleyebilir.

Bu alanlarda farklılık görülmesi tek başına belirli bir tanı anlamına gelmez. Ancak konuşma gecikmesine jest, sosyal iletişim ve oyun alanındaki belirgin farklılıklar da eşlik ediyorsa daha geniş gelişimsel değerlendirme yararlı olabilir.

Konuşmanın anlaşılabilirliği nasıl gözlemlenebilir?

Üç yaş döneminde yalnızca çocuğun konuşup konuşmadığı değil, söylediklerinin ne ölçüde anlaşılabildiği de gözlemlenebilir.

Aile, çocuğun konuşmasına alıştığı için söylediklerini başka kişilerden daha kolay anlayabilir.

Bu nedenle şu sorular yardımcı olabilir:

• Ev dışındaki kişiler çocuğun söylediklerini genellikle anlayabiliyor mu?

• Çocuk sık sık aynı kelimeyi tekrar etmek zorunda kalıyor mu?

• Anlaşılmadığında öfkeleniyor veya iletişimden vazgeçiyor mu?

• Bazı sesler nedeniyle mi, yoksa cümle yapısı ve kelime kullanımı nedeniyle mi anlaşılması zorlaşıyor?

• Konuşmasının anlaşılmaması günlük iletişimi belirgin biçimde etkiliyor mu?

Konuşma seslerini doğru üretme ile dili anlama ve cümle kurma aynı şey değildir. Uzman değerlendirmesinde hangi alanın daha fazla zorlandığının ayrıştırılması gerekebilir.

Geç konuşan her 3 yaşındaki çocukta otizm düşünülür mü?

Hayır. Konuşma gecikmesi tek başına otizm anlamına gelmez.

Çocuklarda dil gelişiminin gecikmesinin farklı nedenleri olabilir. Bu nedenle yalnızca “3 yaşında az konuşuyor” bilgisiyle otizm hakkında sonuca varmak uygun değildir.

Daha geniş gelişimsel değerlendirmede konuşmanın yanında şu alanlara da bakılabilir:

• karşılıklı sosyal iletişim,

• işaret ve diğer jestler,

• ilgisini başka kişilerle paylaşma,

• taklit,

• oyun,

• ismine tepki,

• akranlara ilgi,

• tekrarlayıcı davranışlar,

• davranış esnekliği.

Örneğin az konuşan bir çocuk yine de ailesini oyununa dahil edebilir, bir şeyi göstermek için işaret edebilir, ilgi alanını paylaşabilir ve farklı yollarla karşılıklı iletişim kurabilir.

Konuşma gecikmesine sosyal iletişim, jest ve oyun alanında belirgin farklılıklar da eşlik ediyorsa daha kapsamlı değerlendirme düşünülebilir.

Otizm spektrum bozukluğunun genel özellikleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için otizm spektrum bozukluğu sayfası incelenebilir.

Daha önce kazanılmış kelimelerin kaybı neden önemlidir?

Ailelerin özellikle dikkat etmesi gereken noktalardan biri beceri kaybıdır.

Çocuk daha önce düzenli olarak kullandığı kelimeleri artık kullanmıyorsa veya daha önce yaptığı bir iletişim davranışında belirgin gerileme varsa bu durum yalnızca “konuşması biraz gecikti” şeklinde ele alınmamalıdır.

Örneğin:

• kullandığı kelimelerin belirgin biçimde azalması,

• daha önce söylediği bazı kelimeleri tamamen bırakması,

• önceden kullandığı işaret veya jestleri artık kullanmaması,

• sosyal iletişimde belirgin geri çekilme,

• daha önce yaptığı oyun veya etkileşim becerilerinin kaybolması

gibi değişiklikler sağlık profesyoneliyle paylaşılmalıdır.

Burada önemli olan yalnızca çocuğun yeni beceri kazanmasının yavaş olması ile daha önce kazanılmış bir becerinin kaybedilmesini birbirinden ayırmaktır.

İşitme ve genel gelişim neden değerlendirmeye dahil olabilir?

Çocuk günlük seslere tepki veriyor gibi görünse bile dil gelişimiyle ilgili kaygı varsa işitme konusu değerlendirme sürecinde gündeme gelebilir.

İşitmeyle ilgili bir güçlük, konuşma ve dil gelişimini etkileyebilir. Bu nedenle gerektiğinde işitme taraması veya daha ayrıntılı odyolojik değerlendirme önerilebilir.

Konuşma gecikmesi bazen daha geniş gelişimsel özelliklerle birlikte de görülebilir.

Başvuru nedenine göre;

• bilişsel gelişim,

• motor gelişim,

• sosyal ve duygusal gelişim,

• günlük yaşam becerileri,

• oyun ve iletişim

gibi alanların birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.

Bu daha geniş çerçeve hakkında çocuk gelişim değerlendirmesi sayfasından bilgi alınabilir.

Aileler uzman görüşmesi öncesinde neleri not edebilir?

Ailenin uzun bir kelime listesi hazırlaması veya çocuğu sürekli test etmesi gerekmez.

Günlük yaşamdan birkaç somut örnek daha kullanışlı olabilir.

Şu başlıklar not edilebilir:

• İlk kelimeler yaklaşık ne zaman başladı?

• Son aylarda yeni kelimeler ekleniyor mu?

• Kelimeleri birleştiriyor mu?

• İhtiyaçlarını nasıl anlatıyor?

• Söylenenleri ne ölçüde anlıyor?

• Basit sorulara nasıl cevap veriyor?

• Karşılıklı konuşma sürdürebiliyor mu?

• İşaret ve diğer jestleri kullanıyor mu?

• Ailesiyle ilgisini paylaşmak için bir şey gösteriyor mu?

• Taklit ve hayali oyun yapıyor mu?

• Ev dışındaki kişiler konuşmasını anlayabiliyor mu?

• Kreş veya okulda iletişimi nasıl?

• Daha önce yaptığı ancak artık yapmadığı bir dil veya iletişim becerisi var mı?

Örneğin:

İfade: İstediği şeyleri çoğunlukla tek kelimeyle söylüyor.
Anlama: Günlük basit yönergeleri genellikle takip ediyor.
Karşılıklı iletişim: Soru sorulduğunda cevap veriyor ancak kendiliğinden konuşmayı nadiren başlatıyor.
Jest: İstediği veya ilgisini çeken nesneleri işaret ediyor.
Oyun: Oyuncak bebeğe yemek yedirme gibi hayali oyunlar yapıyor.
Anlaşılabilirlik: Aile söylediklerinin çoğunu anlıyor; aile dışındaki kişiler daha sık tekrar etmesini istiyor.

Başka bir örnek:

İfade: Birkaç ay öncesine kadar kullandığı bazı kelimeleri artık söylemiyor.
Sosyal iletişim: Daha önce sık yaptığı işaret etmeyi daha az kullanmaya başladı.
Oyun: Ailesini oyununa dahil etme sıklığında azalma fark edildi.

İkinci tür bir örnekte beceri kaybı söz konusu olabileceği için değerlendirmeyi ertelememek önemlidir.

Çocuklarda konuşma gecikmesinin genel çerçevesi için çocuklarda konuşma gecikmesi sayfası incelenebilir.

3 yaş konuşma gecikmesinde amaç evde tanı koymak veya çocuğu yaşıtlarıyla sürekli karşılaştırmak değildir. Daha yararlı olan; çocuğun ne söylediğini, ne anladığını, iletişimi nasıl başlattığını, jest ve oyunu nasıl kullandığını ve gelişimin zaman içinde nasıl ilerlediğini birlikte gözlemlemektir.