Algılama Sorunu Tedavisi ve Çocuk Psikiyatrisi Değerlendirmesi

“Algılama sorunu tedavisi” herkese uygulanan tek bir yöntemi ifade etmez. Çünkü “algılama sorunu” tek başına özgül bir tanı değildir. Öncelikle çocuğun dikkat, dil-anlama, öğrenme veya başka hangi alanda zorlandığı belirlenmelidir. Tedavi ve destek planı ancak bu değerlendirmeden sonra çocuğun gerçek ihtiyacına göre oluşturulabilir.

Aileler bazen “Söylediklerimizi geç anlıyor”, “Okulda öğrendiğini kullanamıyor”, “Dikkatini verince yapıyor ama çoğu zaman kaçırıyor” veya “Algılamasında sorun olduğunu düşünüyoruz” gibi ifadelerle başvurabilir.

Bu gözlemler değerlidir. Ancak dışarıdan birbirine benzeyen güçlüklerin aynı nedene dayanması gerekmez.

Bu nedenle tedaviden önce cevaplanması gereken en önemli soru şudur:

Çocuk tam olarak hangi beceride zorlanıyor?

Algılama Sorunu İçin Neden Tek Bir Tedavi Yoktur?

“Algılama” günlük dilde oldukça geniş kullanılan bir kelimedir.

Bir aile bu ifadeyle çocuğun yönergeyi anlamasını, başka bir aile dikkatini sürdürememesini, bir diğeri ise okuma veya matematikte öğrendiği bilgiyi kullanmakta zorlanmasını tarif ediyor olabilir.

Dolayısıyla yalnızca “algılama sorunu var” denilerek standart bir tedaviye başlanması doğru bir yaklaşım değildir.

Değerlendirmede sorunun;

• dikkat,

• dilin anlaşılması ve kullanılması,

• akademik öğrenme,

• bellek,

• işitme veya görme,

• duyusal özellikler,

• duygusal durum

gibi hangi alanlarla ilişkili olabileceği ele alınabilir.

Önemli ayrım: Tedavinin adı, yakınmanın adına göre değil; değerlendirmede belirlenen ihtiyaca göre şekillenir.

İlk Adım: “Neyi Tedavi Ediyoruz?” Sorusunu Cevaplamak

Dışarıdan aynı görünen davranış farklı çocuklarda farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Örneğin üç çocuk da sınıfta verilen uzun bir yönergeyi tamamlayamıyor olabilir.

Birinci çocuk yönergedeki sözcükleri tam anlamıyor olabilir.

İkinci çocuk yönergeyi anlayabilir ancak dikkati dağıldığı için ikinci ve üçüncü adımı kaçırabilir.

Üçüncü çocuk yönergeyi anlar ve dinler fakat çalışma belleğinde bütün adımları tutmakta zorlanabilir.

Üçünde görünen sonuç aynıdır:

Görev tamamlanmamıştır.

Ancak ihtiyaç duydukları değerlendirme ve destek aynı olmak zorunda değildir.

Dil ve Anlama Güçlüğü Varsa Destek Nasıl Değişebilir?

Bir çocuk;

• uzun yönergeleri takip etmekte,

• yeni kelimeleri anlamakta,

• anlatılan bir olayı kavramakta,

• kendisini sözel olarak ifade etmekte,

• düşüncelerini sıralamakta

zorlanıyorsa dil becerilerinin ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.

Gelişimsel dil bozukluğunda çocukların yönergeleri tam anlamadıkları için bunları uygulamakta zorlanabildiği bilinir. Bu durum bazen yetişkinler tarafından dikkat etmeme veya karşı gelme şeklinde yorumlanabilir.

Dil ve konuşma alanında belirgin bir güçlük saptanırsa değerlendirme ve tedavi sürecine dil ve konuşma terapisti gibi ilgili uzmanlıkların dahil edilmesi gerekebilir.

Bu nedenle çocuk psikiyatrisi değerlendirmesinin amacı her sorunu psikiyatrik bir tedaviyle çözmek değil, çocuğun hangi değerlendirmeye ve desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamaktır.

Dikkat Güçlüğü “Algılama Sorunu” Gibi Görünebilir mi?

Evet.

Çocuk söyleneni anlayabilecek dil becerisine sahip olduğu halde konuşmanın bir bölümüne dikkat etmemişse dışarıdan “anlamadı” gibi görünebilir.

Ancak dikkat güçlüğünü yalnızca bu gözleme dayanarak teşhis etmek mümkün değildir.

CDC, ADHD değerlendirmesinde tek bir test olmadığını ve uyku sorunları, kaygı, depresyon ve bazı öğrenme güçlüklerinin de benzer belirtilere yol açabileceğini belirtiyor. Değerlendirmede ev, okul ve diğer ortamlardan bilgi alınması öneriliyor.

Bu nedenle;

“Beni dinlemiyor.”

“Ders sırasında sürekli kaçırıyor.”

“Bir işi bitirmeden diğerine geçiyor.”

gibi gözlemler önemlidir; ancak kendi başlarına belirli bir tanıyı kanıtlamaz.

Öğrenme Güçlüğü Varsa Tedavi Yerine Hangi Destekler Gündeme Gelebilir?

Bazı çocuklarda asıl güçlük okul becerilerinde ortaya çıkar.

Örneğin çocuk;

• okuma öğrenmekte,

• okuduğunu anlamakta,

• yazılı anlatımda,

• matematik işlemlerinde,

• sözel problemleri çözmekte

yaşıtlarına göre belirgin güçlük yaşayabilir.

Bu durumda akademik ve öğrenmeyle ilişkili değerlendirmeler önem kazanır.

American Academy of Pediatrics kaynakları, öğrenme güçlüğü değerlendirmesinin akademik becerilerin yanında ihtiyaç halinde dil, bellek, dikkat, motor beceri ve duygusal durumu da kapsayabileceğini belirtiyor.

Öğrenme alanı ön plandaysa öğrenme güçlüğü açısından ayrıntılı değerlendirme ve çocuğun ihtiyacına göre eğitimsel destek planlanabilir.

Burada “tedavi” sözcüğünün her zaman ilaç veya psikoterapi anlamına gelmediğini özellikle vurgulamak gerekir.

Bazı çocuklarda temel ihtiyaç uygun eğitimsel düzenleme ve hedeflenmiş öğrenme desteğidir.

Duyusal Güçlüklerde Her Çocuğa Aynı Terapi Uygulanır mı?

Hayır.

Ses, dokunma, hareket veya başka duyusal uyaranlara alışılmadık tepkiler gösteren çocuklarda belirtiler farklı gelişimsel ve davranışsal durumlarla birlikte görülebilir.

American Academy of Pediatrics, duyusal işlemlemeyle ilgili güçlüklerin tek başına ayrı bir tanı kabul edilmesi konusunda temkinli olunmasını ve başka gelişimsel veya davranışsal durumların kapsamlı değerlendirilmesini öneriyor. Duyusal temelli terapilerin etkinliği konusunda da kanıtların sınırlılıklarının ailelerle paylaşılması gerektiğini belirtiyor.

Dolayısıyla “duyusal sorun var, şu terapi kesin gerekir” yaklaşımı yerine;

• çocuğun hangi uyaranlarda zorlandığı,

• bunun günlük yaşamını nasıl etkilediği,

• uygulanan desteğin işlevselliği artırıp artırmadığı

izlenmelidir.

Çocuk Psikiyatrisi Değerlendirmesi Ne Sağlar?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesinin amacı yalnızca bir tanı adı koymak değildir.

Başvuru nedenine göre;

• gelişim öyküsü,

• mevcut yakınmaların ne zaman başladığı,

• dikkat ve dürtü kontrolü,

• dil ve iletişim,

• okul başarısı,

• öğrenme becerileri,

• kaygı ve duygu durumu,

• uyku,

• arkadaş ilişkileri,

• aile gözlemleri,

• öğretmen veya okuldan alınan bilgiler

birlikte ele alınabilir.

AACAP, kapsamlı çocuk psikiyatrisi değerlendirmelerinde gelişim, okul, arkadaşlar ve aile ilişkilerine ilişkin bilgilerin değerlendirmeye dahil edilebileceğini belirtiyor.

Bu değerlendirme sonunda her çocuğa aynı müdahale önerilmez.

Gerektiğinde;

• dil ve konuşma değerlendirmesi,

• akademik/öğrenme değerlendirmesi,

• işitme veya görme değerlendirmesi,

• psikolojik değerlendirme,

• okuldan ek bilgi,

• başka bir sağlık uzmanının değerlendirmesi

gündeme gelebilir.

Tek Bir Test Tedaviyi Belirler mi?

Genellikle hayır.

Çocukların gelişimsel, dikkatle ilişkili veya akademik sorunlarının tümünü açıklayan tek bir “algılama testi” yoktur.

Örneğin dikkat sorunlarında bile CDC tek test olmadığını; değerlendirmede diğer olası açıklamaların araştırılması gerektiğini belirtiyor.

Aynı ilke geniş “algılama sorunu” yakınması için de önemlidir.

Bir testte düşük performans görülmesi değerlidir; ancak sonuç;

• çocuğun yaşı,

• gelişim öyküsü,

• okul performansı,

• günlük yaşamı,

• diğer değerlendirme sonuçları

ile birlikte yorumlanmalıdır.

Test sonucu bir sayı verir; tedavi planı ise çocuğun bütününe bakılarak oluşturulur.

Okul ve Aile Neden Değerlendirme Sürecinin Parçasıdır?

Çocuk klinik ortamda sınırlı bir süre gözlenir.

Oysa güçlüklerin önemli bir bölümü günlük yaşam sırasında ortaya çıkar.

Bu nedenle ebeveynin:

“Evde ödev sırasında ne oluyor?”

sorusuna verdiği yanıt ile öğretmenin:

“Sınıfta yönergeleri nasıl takip ediyor?”

gözlemi birbirini tamamlayabilir.

Özellikle okul çağındaki çocuklarda şu bilgiler yararlı olabilir:

Alan	Sorulabilecek soru
Yönerge	Tek ve çok aşamalı yönergelerde fark var mı?
Dikkat	Birebir çalışmayla sınıf ortamı arasında fark görülüyor mu?
Okuma	Kelimeleri mi, okuduğunu anlamayı mı zor buluyor?
Yazma	Düşüncesini aktarmakta mı, yazımda mı zorlanıyor?
Matematik	İşlemde mi, problem metnini anlamada mı zorlanıyor?
Sosyal iletişim	Arkadaşlarının söylediklerini ve sosyal ipuçlarını takip edebiliyor mu?
İşlevsellik	Güçlük akademik başarıyı veya günlük yaşamı etkiliyor mu?

Bu bilgiler tanı koymaz; değerlendirmeyi daha somut hale getirir.

Tedavinin veya Desteğin İşe Yaradığı Nasıl Anlaşılır?

Bir müdahalenin işe yaradığını yalnızca “daha iyi görünüyor” şeklinde değerlendirmek yerine başlangıçta somut hedefler belirlemek daha yararlı olabilir.

Örneğin hedef:

• iki aşamalı yönergeleri daha bağımsız takip etmek,

• sınıf görevini tamamlamak,

• okuma görevlerinde daha az destek almak,

• kendisini daha anlaşılır ifade etmek,

• yoğun duyusal bir ortamda günlük işlevini sürdürebilmek

olabilir.

AAP de duyusal temelli müdahalelerde ailelerin açık hedefler belirlemesini ve belirli bir süre sonunda müdahalenin hedeflere katkısının değerlendirilmesini öneriyor.

Bu yaklaşım diğer gelişimsel desteklerde de aile açısından yararlı bir prensiptir:

Müdahalenin adı kadar çocuğun günlük yaşamında neyi değiştirdiğine bakmak gerekir.

Hangi Durumlarda Değerlendirme Ertelenmemeli?

Her çocuk farklı hızda öğrenebilir ve tek bir zorlanma ciddi bir sorun anlamına gelmez.

Bununla birlikte;

• güçlük uzun süredir devam ediyorsa,

• okul başarısı belirgin biçimde etkileniyorsa,

• öğretmen ve aile benzer kaygıları paylaşıyorsa,

• söyleneni anlamada sürekli güçlük varsa,

• dikkat sorunları günlük yaşamı etkiliyorsa,

• dil ve iletişim becerilerinde belirgin zorlanma görülüyorsa,

• çocuğun okuldan veya öğrenme görevlerinden kaçınması artıyorsa,

• birden fazla gelişim alanında kaygı bulunuyorsa,

• daha önce kazanılmış becerilerde gerileme fark ediliyorsa

profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

CDC de gelişimsel kaygı olduğunda bunu çocuğun sağlık profesyoneliyle görüşmeyi ve gerekli değerlendirmeleri geciktirmemeyi öneriyor.

Sık Sorulan Sorular

Algılama sorunu tedavi edilir mi?

“Algılama sorunu” tek bir tanı olmadığı için tek bir tedavisi de yoktur. Tedavi veya destek, çocuğun dikkat, dil, öğrenme veya başka hangi alanda güçlük yaşadığı belirlendikten sonra planlanır.

Algılama sorunu için çocuk psikiyatrisine gidilir mi?

Özellikle güçlük dikkat, davranış, gelişim, okul işlevselliği veya duygusal sorunlarla birlikte görülüyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi yararlı olabilir. Gerektiğinde başka uzmanlık alanlarına yönlendirme yapılabilir.

Algılama sorunu için ilaç kullanılır mı?

“Algılama sorunu” adıyla standart bir ilaç tedavisi yoktur. İlaç ancak değerlendirme sonucunda ilaçla tedavisi uygun olan belirli bir psikiyatrik durum saptanırsa ve hekim tarafından gerekli görülürse gündeme gelebilir.

Dil sorunu varsa çocuk psikiyatristi mi, dil ve konuşma terapisti mi değerlendirmeli?

Çocuğun ihtiyacına göre her iki alanın da katkısı gerekebilir. Belirgin dil-anlama veya dil kullanım güçlüklerinde dil ve konuşma değerlendirmesi önemlidir. Daha geniş gelişimsel, davranışsal veya psikiyatrik kaygılar varsa çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi de sürece dahil olabilir.

Algılama sorunu için tek bir test var mı?

Hayır. Hangi değerlendirme araçlarının kullanılacağı çocuğun hangi alanda zorlandığına göre belirlenir. Test sonuçları gelişim öyküsü, okul bilgileri ve günlük işlevsellikle birlikte yorumlanmalıdır.

Doğru Tedaviye Giden Yol Doğru Soruyu Sormakla Başlar

“Algılama sorunu nasıl tedavi edilir?” sorusu anlaşılır; ancak çoğu zaman daha yararlı soru şudur:

“Çocuğumun zorlandığı temel alan nedir ve bu güçlük günlük yaşamını nasıl etkiliyor?”

Bir çocuk için dil desteği, başka bir çocuk için öğrenme alanında eğitimsel düzenlemeler, bir başkası için dikkat veya duygusal sorunlara yönelik müdahaleler öncelikli olabilir.

Bu nedenle amaç çocuğu hızlı biçimde bir tedaviye başlatmak değil, önce doğru değerlendirme ile ihtiyacını belirlemek ve ardından hedefi belli bir destek planı oluşturmaktır.

Çocuğunuzun anlama, dikkat, öğrenme veya iletişim becerileriyle ilgili güçlükleri uzun süredir devam ediyor ya da okul ve günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa Uzm. Dr. Rukiye Çolak Sivri ile çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi için randevu talebinde bulunabilirsiniz.

Kaynaklar

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Developmental Monitoring and Screening

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Diagnosing ADHD

• National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD) — Developmental Language Disorder

• American Academy of Pediatrics / HealthyChildren — Learning Disability Evaluation

• American Academy of Pediatrics — Sensory Integration Therapies for Children With Developmental and Behavioral Disorders

• American Academy of Child and Adolescent Psychiatry — Comprehensive Psychiatric Evaluation